Sáng 13/10, Kiểm toán nhà nước phối hợp với Hiệp hội Kế toán Công chứng Anh Quốc (ACCA) Việt Nam tổ chức Hội thảo “Kiểm toán trong kỷ nguyên mới – nâng cao năng lực kiểm toán với AI”. Tới dự Hội thảo, về phía Kiểm toán nhà nước có ông Bùi Quốc Dũng, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước, ông Hoàng Văn Lương, Vụ trưởng Vụ Tổng hợp, ông Nguyễn Bá Dũng, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, ông Phạm Huy Thông, Phó Cục trưởng phụ trách Cục Công nghệ thông tin cùng đại diện lãnh đạo và kiểm toán viên, chuyên viên các đơn vị trong Ngành. Về phía ACCA, Hội thảo có dự tham dự của bà Ayla Majid - Chủ tịch ACCA toàn cầu, ông Ren Varma - Giám đốc ACCA khu vực Đông Nam Á lục địa, ông Tô Quốc Hưng, Giám đốc Quốc gia ACCA Việt Nam và đại diện các hội viên ACCA tại Hà Nội.
Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng phát biểu khai mạc Hội thảo Chuyển đổi từ “kiểm toán sau” sang “kiểm toán thông minh, chủ động, thời gian thực”
Phát biểu khai mạc Hội thảo, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng khẳng định chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại, công nghệ lại thay đổi nhanh và sâu sắc như hiện nay. AI đang tái định hình mọi ngành nghề - từ sản xuất, tài chính, đến y tế, giáo dục - và kiểm toán, với sứ mệnh bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị công, cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy. “Với chúng ta - những người làm nghề kiểm toán - AI không chỉ là một công cụ, mà còn là cơ hội để tái tạo chính cách chúng ta tư duy và hành động.” - Phó Tổng Kiểm toán nhà nước cho biết. “Vì vậy, việc hiểu đúng - ứng dụng đúng - và định hướng đúng AI trong lĩnh vực kiểm toán không chỉ là yêu cầu về năng lực nghề nghiệp, mà còn là trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp của mỗi kiểm toán viên.”
Sự xuất hiện của AI và phân tích dữ liệu lớn tạo ra bước ngoặt: thay vì “điểm ảnh rời rạc”, cơ quan kiểm toán có thể quét và phân tích toàn bộ tập dữ liệu (overall data), nhờ đó nâng mức đảm bảo, giảm thiên kiến chủ quan và tăng tính nhất quán trong đánh giá. Cùng lúc, các thuật toán học máy, học sâu và xử lý ngôn ngữ tự nhiên biến những kho văn bản, hồ sơ phi cấu trúc khổng lồ thành thông tin có thể truy cập, tìm kiếm, đối chiếu và giải thích được. Và khi đó, kiểm toán không dừng ở phát hiện sau, mà có thể dự báo xu hướng sai sót, lãng phí, gian lận để can thiệp sớm - một bước chuyển từ phản ứng sang chủ động.
Thực tế cho thấy khối lượng và độ phức tạp của dữ liệu công tại Việt Nam đang dần vượt xa những gì phương pháp kiểm toán truyền thống (chủ yếu dựa vào chọn mẫu) có thể bao quát. Đó là những bức tranh dữ liệu khổng lồ, liên tục cập nhật theo thời gian thực, mà nếu tiếp tục xử lý bằng cách tiếp cận thủ công truyền thống, chúng ta sẽ có nguy cơ bỏ sót rủi ro hệ thống và giảm độ tin cậy của kết luận kiểm toán. Nhìn thẳng vào thách thức và thời cơ, Kiểm toán nhà nước đã lựa chọn con đường chủ động: xây nền tảng dữ liệu, kết nối - chia sẻ với các bộ, ngành trọng yếu; chuẩn bị hạ tầng lưu trữ và xử lý; đồng thời triển khai những dự án AI trực tiếp giải bài toán nghiệp vụ của kiểm toán công.
Toàn cảnh Hội thảo Kiểm toán nhà nước đã khởi dựng nền tảng dữ liệu lớn, lựa chọn kiến trúc công nghệ phù hợp và kết nối - chia sẻ với Bộ Tài chính, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước, tạo lập kho dữ liệu trên 100 triệu bản ghi phục vụ phân tích kiểm toán. Chúng tôi đã xây dựng hệ sinh thái công nghệ kiểm toán, trong đó 6 phần mềm ứng dụng AI và dữ liệu đang được triển khai trong thực tế: từ phân tích dữ liệu ngân sách, đánh giá rủi ro, kiểm tra giao dịch tài chính, đến giám sát đầu tư công và đánh giá chi tiêu xanh. Những kết quả bước đầu đó khẳng định: AI không thay thế kiểm toán viên, mà làm cho kiểm toán viên trở nên mạnh mẽ hơn, chính xác hơn, và sâu sắc hơn.
Ở góc độ quản trị công, Kiểm toán nhà nước nhận thấy AI không chỉ giúp phát hiện sai phạm nhanh hơn, mà còn giúp dự báo rủi ro, khuyến nghị chính sách và hỗ trợ quyết định quản lý tài chính công - đúng với tinh thần chuyển đổi từ “kiểm toán sau” sang “kiểm toán thông minh, chủ động, thời gian thực”.
ACCA và Kiểm toán nhà nước Việt Nam trong nhiều năm qua đã có những chương trình hợp tác rất hiệu quả – từ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đến các sáng kiến đổi mới về quản trị công, tài chính bền vững và chuyển đổi số. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, sức mạnh của nghề kiểm toán không đến từ từng quốc gia riêng lẻ, mà từ sự kết nối của tri thức, dữ liệu và chuẩn mực quốc tế. AI không chỉ đòi hỏi chúng ta thay đổi công cụ, mà còn đòi hỏi thay đổi tư duy kiểm toán. Từ “kiểm tra cái đã xảy ra” sang “phân tích điều đang xảy ra” và “dự báo điều sẽ xảy ra”. Từ “kiểm toán hồ sơ” sang “kiểm toán dữ liệu”, và từ “báo cáo kết quả” sang “đưa ra khuyến nghị giá trị cho chính sách công”. Điều đó đòi hỏi người kiểm toán viên của kỷ nguyên mới phải là người hội tụ ba yếu tố: Trung thực - hiểu biết sâu về đạo đức và pháp lý; thông minh - biết sử dụng công nghệ và AI như công cụ phân tích; trách nhiệm - vì mục tiêu cuối cùng là phục vụ công dân và phát triển bền vững.
AI định hình tương lai kiểm toán công
Bà Ayla Majid - Chủ tịch ACCA toàn cầu - cho rằng về bản chất, AI trong kế toán là công cụ giúp giảm khối lượng công việc thủ công, nâng cao khả năng phân tích dữ liệu và hỗ trợ kiểm toán theo thời gian thực trong các chương trình tài chính và hạ tầng quy mô lớn. Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích về hiệu quả và tiết kiệm chi phí là những thách thức mới - những thách thức mà chúng ta phải thừa nhận và giải quyết khi tiến xa hơn trong hành trình ứng dụng AI.
Bà Ayla Majid - Chủ tịch ACCA toàn cầu - cho rằng AI định hình tương lai kiểm toán công Với vai trò là một hội nghề nghiệp toàn cầu, ACCA mong muốn hỗ trợ phát triển lĩnh vực kế toán và kiểm toán tại Việt Nam. Điều này bắt đầu từ việc thúc đẩy tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp - nghĩa là đào tạo những kế toán viên chuyên nghiệp có kiến thức vững vàng, đạo đức nghề nghiệp cao và tầm nhìn lãnh đạo, góp phần xây dựng một nền kinh doanh bền vững. Đây cũng là trọng tâm của chương trình đào tạo ACCA mới với mục tiêu chuẩn bị cho các chuyên gia đối phó với những thách thức phức tạp của một thế giới đầy biến động - từ bất ổn kinh tế, biến đổi khí hậu đến xung đột địa chính trị.
Nghiên cứu toàn cầu của ACCA - bao gồm chuỗi báo cáo AI Monitor - cho thấy 85% chuyên gia tài chính tin rằng AI sẽ làm thay đổi vai trò của họ, nhưng chỉ chưa đến một phần ba hiện đang có cơ hội được đào tạo bài bản. Khoảng cách này cho thấy đầu tư cho công nghệ là chưa đủ - chúng ta cần đầu tư cho con người. Chuyên gia tài chính công không chỉ cần thành thạo kỹ thuật, mà còn phải có tư duy đạo đức và phản biện. Họ cần hiểu AI được huấn luyện thế nào, có thể mang thiên lệch ra sao và kết quả cần được diễn giải như thế nào. Các chương trình đào tạo về AI trong lĩnh vực kiểm toán do đó cần bao gồm kiến thức về AI và dữ liệu, năng lực phương pháp luận và lý luận đạo đức nghề nghiệp. Bên cạnh đó, hợp tác liên ngành cũng rất quan trọng. Việc triển khai thành công đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa kiểm toán viên, nhà khoa học dữ liệu và đội ngũ quản trị. Mô hình này nên được mở rộng sang hợp tác với giới học thuật, cơ quan quản lý và các nhà cung cấp công nghệ, nhằm chuyển giao tri thức và xây dựng năng lực nội bộ.
ACCA cho rằng kiểm toán AI sẽ là biên giới mới của ngành đảm bảo. Kiểm toán viên cần được trang bị để đặt ra những câu hỏi then chốt: Mục tiêu của mô hình AI là gì, và có phù hợp với mục tiêu của khu vực công không? Dữ liệu được sử dụng có đạt tiêu chuẩn về chất lượng và tính toàn vẹn không? Kết quả có minh bạch và có thể tái tạo không? Nếu xảy ra sai sót, ai chịu trách nhiệm và cơ chế giám sát ra sao? Những câu hỏi này mở rộng các nguyên tắc kiểm toán truyền thống - độc lập, hoài nghi nghề nghiệp và xác minh - vào kỷ nguyên số.
Chúng đặc biệt quan trọng nếu chúng ta muốn AI củng cố thay vì làm suy yếu niềm tin công chúng.
Kiểm toán thông minh: AI - từ công cụ hỗ trợ đến chiến lược chuyển đổi số
Cùng khẳng định AI không chỉ là xu hướng trong ngắn hạn, các diễn giả cho rằng AI đã làm thay đổi một cách cơ bản các ngành nghề.
Tại phiên thảo luận “Kiểm toán thông minh: AI - từ công cụ hỗ trợ đến chiến lược chuyển đổi số”, ông Phan Ngọc Anh Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ kiểm toán, Deloitte Việt Nam cho rằng AI giúp nâng cao chất lượng kiểm toán, rút ngắn thời gian thủ tục hành chính và hỗ trợ phân tích dữ liệu lớn. Ví dụ, trong kiểm toán ngân hàng, AI có thể rà soát, tổng hợp và đánh giá 10-12 nghìn hợp đồng vay trong thời gian rất ngắn, giúp kiểm toán viên đưa ra đánh giá chính xác hơn. Các công cụ AI được Deloitte sử dụng với 2 mục đích cơ bản là giúp nâng cao hiệu quả và chất lượng kiểm toán cũng như kết nối giữa Deloitte và khách hàng.
Các đại biểu thảo luận tại Phiên thứ nhất Trong khi đó, bà Nguyễn Ngọc Lan Anh, Giám đốc Công nghệ và Nghiệp vụ, Ngân hàng Standard Chartered Việt Nam cho biết, AI đã làm thay đổi mô hình kinh doanh. AI được ứng dụng trong quản lý rủi ro, dịch vụ ngoại hối, phát hiện gian lận, an toàn an ninh mạng và lập trình hệ thống. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong thời đại AI chính là bảo mật thông tin. AI giúp phát hiện sớm các lỗ hổng bảo mật, đồng thời tối ưu hóa các quy trình vận hành và quản lý rủi ro tỷ giá.
Trong lĩnh vực kiểm toán nhà nước, TS Phạm Huy Thông, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin khẳng định ứng dụng AI vào nghiệp vụ kiểm toán là xu hướng tất yếu và Kiểm toán nhà nước có những đặc thù khác biệt với kiểm toán độc lập. Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó, từ cuối năm 2024, Kiểm toán nhà nước Việt Nam đã thực hiện 2 nhiệm vụ ứng dụng AI trong đó tháng 4/2025 sản phẩm đầu tiên đã được ứng dụng vào thực tiễn là Ứng dụng AI trong kiểm toán các chương trình số hóa. Kiểm toán nhà nước tiếp tục triển khai các ứng dụng AI phục vụ trực tiếp công tác đánh giá rủi ro nhằm định hướng nhiệm vụ kiểm toán trọng tâm, tổng hợp kinh nghiệm kiểm toán, nâng cao chất lượng kiểm soát kiểm toán, hỗ trợ tra cứu và đối chiếu văn bản pháp luật, tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, học tập… với mục tiêu là tối ưu hóa, chuẩn hóa các khâu trọng yếu, nâng cao hiệu quả và chất lượng kiểm toán.
Về dài hạn, Kiểm toán nhà nước hướng tới xây dựng hệ sinh thái AI toàn diện, hỗ trợ từ lập kế hoạch đến theo dõi thực hiện kiến nghị kiểm toán, phân tích dữ liệu lớn về đơn vị và đối tượng kiểm toán, đồng thời đối chiếu thông tin với các cơ quan như Thuế, Kho bạc, Hải quan. Đây là lĩnh vực ưu tiên, tập trung nguồn lực triển khai hiệu quả. Bên cạnh đó, Kiểm toán nhà nước sẽ ứng dụng công nghệ cao cho kiểm toán thực địa: viễn thám, GIS, GeoAI… để giám định môi trường, tài nguyên, khoáng sản, đánh giá đất hiếm và dự báo tài nguyên. Chiến lược tổng thể của Kiểm toán nhà nước thời gian tới là chuyển từ mô hình kiểm toán truyền thống, hậu kiểm, chọn mẫu sang kiểm toán số, kiểm toán 100% đối tượng theo thời gian thực, hướng tới tiền kiểm, giảm rủi ro, thất thoát và lãng phí ngân sách nhà nước.
Kiểm toán trong kỷ nguyên mới - năng lực, công nghệ và hợp tác
Theo ông Hoàng Văn Lương, Vụ trưởng Vụ Tổng hợp Kiểm toán nhà nước, trong bối cảnh tổ chức lại mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, trong đó với hơn 3000 đơn vị cấp xã thì quy mô kiểm toán vô cùng lớn và ứng dụng công nghệ trong hoạt động kiểm toán là yêu cầu cấp thiết với những lợi ích hiện hữu như: Các ứng dụng AI hỗ trợ việc tổng hợp kết quả kiểm toán, đưa ra các kiến nghị kiểm toán thống nhất đối với cùng 1 sai phạm; hỗ trợ chọn mẫu kiểm toán với quy mô lớn; tổng hợp dữ liệu lớn…
Kiểm toán trong kỷ nguyên mới - năng lực, công nghệ và hợp tác Chia sẻ những giải pháp và kinh nghiệm quốc tế, Chủ tịch ACCA toàn cầu Ayla Majid nhấn mạnh rằng việc ứng dụng AI trong kiểm toán chỉ thực sự hiệu quả khi kết hợp song song giữa đổi mới công nghệ và phát triển năng lực con người. AI không thể thay thế kiểm toán viên mà là công cụ giúp họ mở rộng phạm vi kiểm toán, phân tích dữ liệu toàn diện và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động tài chính công.
Bà Ayla Majid cho rằng, muốn triển khai thành công, các cơ quan kiểm toán cần tập trung vào 3 nhóm giải pháp: đào tạo năng lực AI và dữ liệu cho kiểm toán viên, đặc biệt chú trọng đạo đức nghề nghiệp và tư duy phản biện; xây dựng khung đảm bảo AI (AI Assurance Roadmap) với các nguyên tắc minh bạch, có thể giải thích và được đánh giá độc lập; đồng thời thúc đẩy hợp tác liên ngành giữa kiểm toán viên, chuyên gia dữ liệu, cơ quan quản lý và giới học thuật để đảm bảo AI được ứng dụng có trách nhiệm.
Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo Bà khẳng định, Kiểm toán nhà nước Việt Nam có vị thế đặc biệt để dẫn dắt hành trình này trong khu vực, thông qua việc tích hợp AI có trách nhiệm vào quy trình kiểm toán, đồng thời xây dựng khuôn khổ đánh giá và quản trị AI phù hợp thực tiễn. Đây là nền tảng quan trọng giúp kiểm toán công vừa tận dụng được sức mạnh công nghệ, vừa bảo đảm tính minh bạch, liêm chính và niềm tin công chúng - những giá trị cốt lõi của nghề kiểm toán.
