Sử dụng công cụ ClimateScanner hỗ trợ đánh giá phản ứng của các quốc gia đối với biến đổi khí hậu

Bảo hiểm tiền gửi là một công cụ quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính. Nghiên cứu này phân tích thực trạng nhận thức của người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức này và đánh giá nhu cầu thông tin liên quan đến chính sách bảo hiểm tiền gửi. Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp từ các báo cáo, khảo sát thực tế và kinh nghiệm quốc tế để đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức thông qua công tác truyền thông và giáo dục tài chính. Kết quả nghiên cứu hướng tới mục tiêu nâng cao niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống tài chính và góp phần vào sự ổn định của hệ thống tài chính trong giai đoạn tới, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và chiến lược truyền thông hiệu quả hơn về bảo hiểm tiền gửi. Từ khóa: Bảo hiểm tiền gửi, nhận thức, người gửi tiền Enhancing depositor awareness of deposit insurance: international experience and lessons for Vietnam Deposit insurance is a vital instrument for protecting the rights of depositors and maintaining the stability of the financial system. This study analyzes the current state of depositor awareness regarding deposit insurance in Vietnam, identifies the factors influencing this awareness, and assesses the information needs related to deposit insurance policies. Using a methodology synthesized from reports, field surveys, and international experiences, the research proposes solutions to improve awareness through communication efforts and financial literacy programs. The findings aim to bolster depositor confidence in the financial system and contribute to overall financial stability in the coming period. Furthermore, the study provides a scientific basis for developing more effective policies and communication strategies regarding deposit insurance. Keywords: Deposit insurance, awareness, depositors. JEL classification: G21, G22, D18, F36 https://doi.org/10.65771/ati-jas.01202606 1. Giới thiệu Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, bảo hiểm tiền gửi nổi lên như một trụ cột quan trọng của hệ thống tài chính Việt Nam, đóng vai trò “lưới an toàn” bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, duy trì niềm tin và ổn định hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên, khảo sát của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam năm 2023 cho thấy chỉ 37,4% người gửi tiền hiểu rõ các nội dung cơ bản của bảo hiểm tiền gửi, trong khi 14% hoàn toàn không có thông tin, phản ánh mức độ nhận thức còn rất hạn chế. Thực tế này đặt ra một thách thức không nhỏ, đặc biệt khi công tác tuyên truyền về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Các chương trình truyền thông chưa thực sự đa dạng, sáng tạo và tiếp cận hiệu quả đến các nhóm đối tượng khác nhau, đặc biệt là người dân ở vùng sâu vùng xa, người cao tuổi và những người ít sử dụng dịch vụ ngân hàng hiện đại. Sự phối hợp giữa Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam và các tổ chức tín dụng trong việc cung cấp thông tin về bảo hiểm tiền gửi cũng chưa chặt chẽ, khiến nhiều người dân thiếu cơ hội tiếp cận thông tin chính xác và kịp thời. Những hạn chế này dẫn đến việc thông tin về bảo hiểm tiền gửi chưa được lan tỏa rộng rãi, vai trò của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam chưa được nhận diện mạnh mẽ trong cộng đồng. Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề, bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận về nhận thức người gửi tiền đối với bảo hiểm tiền gửi, đánh giá thực trạng tại Việt Nam, rút ra bài học từ kinh nghiệm quốc tế, đồng thời xác định các “điểm nghẽn” trong truyền thông và giáo dục bảo hiểm tiền gửi. Mục tiêu nghiên cứu là đề xuất các giải pháp đột phá, khả thi nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền, củng cố niềm tin công chúng, bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và tăng cường ổn định lâu dài của hệ thống tài chính - ngân hàng Việt Nam. Kết quả nghiên cứu kỳ vọng góp phần hoàn thiện chính sách và chiến lược truyền thông bảo hiểm tiền gửi quốc gia trong giai đoạn mới. 2. Cơ sở lý luận về bảo hiểm tiền gửi và vai trò nhận thức người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi 2.1. Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi Bảo hiểm tiền gửi là cơ chế do Nhà nước hoặc tổ chức ủy quyền thiết lập, nhằm bảo vệ quyền lợi người gửi tiền khi tổ chức tín dụng mất khả năng thanh toán. Đây là cam kết minh bạch, công khai, thể hiện sự bảo vệ của nhà nước đối với tài sản của người gửi tại ngân hàng. Bảo hiểm tiền gửi vừa mang tính bảo hiểm thông thường, vừa là công cụ chính sách công, hoạt động theo nguyên tắc số đông bù thiểu số nhằm bảo vệ người gửi, giữ ổn định hệ thống tài chính. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi không vì lợi nhuận, hướng đến mục tiêu an sinh xã hội, giảm gánh nặng ngân sách khi xảy ra rủi ro ngân hàng. Chính sách thường quy định bắt buộc tham gia, đối tượng bao gồm các tổ chức tín dụng và tổ chức huy động tiền gửi, loại tiền bảo hiểm gồm nội tệ và ngoại tệ (tuỳ quốc gia), hạn mức chi trả thường từ 2,5 đến 5 lần GDP bình quân đầu người, bảo vệ được trên 80% tài khoản tiền gửi và được điều chỉnh linh hoạt tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia (IAD, 2008). Tại Việt Nam, chính sách bảo hiểm tiền gửi được quy định trong Luật Bảo hiểm tiền gửi và các văn bản hướng dẫn thi hành. Theo Luật số 06/2012/ QH13 về bảo hiểm tiền gửi, bảo hiểm tiền gửi là bắt buộc đối với tất cả các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật Các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân. Đối tượng được bảo hiểm là tiền gửi bằng VND của cá nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác, doanh nghiệp tư nhân, và công ty hợp danh gửi tại các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi. Hạn mức chi trả hiện nay là 125 triệu đồng (Quyết định 32/QĐ-TTg ngày 20/10/2021). Tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi là Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV), hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và chịu sự quản lý, giám sát của Ngân hàng Nhà nước. 2.2. Vai trò của nhận thức của người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi Nhận thức là quá trình tiếp thu, xử lý và tổ chức tri thức thông qua suy nghĩ, kinh nghiệm và giác quan, bao gồm tri giác, chú ý, trí nhớ, đánh giá, suy luận và giải quyết vấn đề (Bruner, 1996). Trong lĩnh vực bảo hiểm tiền gửi, nhận thức của người gửi tiền là quá trình tâm lý phức hợp, hình thành hệ thống hiểu biết, niềm tin và thái độ về chính sách bảo hiểm tiền gửi, bao quát kiến thức về bản chất, phạm vi bảo hiểm, hạn mức chi trả, quyền lợi được bảo vệ, cũng như mức độ tin cậy và đánh giá vai trò bảo vệ quyền lợi, góp phần ổn định hệ thống tài chính. Nhận thức về bảo hiểm tiền gửi bao gồm ba thành phần chính: (i) Hiểu biết: tri thức về khái niệm, phạm vi, hạn mức chi trả và quyền lợi của cơ chế bảo hiểm tiền gửi; (ii) Niềm tin: mức độ tin tưởng vào khả năng bồi thường của tổ chức bảo hiểm tiền gửi khi tổ chức tín dụng gặp rủi ro; (iii) Thái độ: cảm nhận tích cực hoặc tiêu cực ảnh hưởng đến quyết định gửi tiền tại tổ chức được bảo hiểm. Nhận thức đúng đắn của người gửi tiền đóng vai trò then chốt đối với hiệu quả chính sách bảo hiểm tiền gửi và sự ổn định tài chính, thể hiện qua: (i) Quyết định tài chính hợp lý: lựa chọn gửi tiền phù hợp với mức chấp nhận rủi ro và mục tiêu cá nhân; (ii) Tăng cường niềm tin: thúc đẩy gia tăng tiền gửi, giảm giữ tiền mặt tại nhà hoặc đầu tư kênh rủi ro; (iii) Giảm thiểu rút tiền ồ ạt: giúp người gửi tiền bình tĩnh trước thông tin tiêu cực, ngăn hiệu ứng domino gây bất ổn hệ thống; (iv) Hỗ trợ chi trả bảo hiểm: tạo thuận lợi cho người gửi tiền thực hiện thủ tục nhanh chóng khi xảy ra sự kiện bảo hiểm. Như vậy, nâng cao nhận thức không chỉ bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn góp phần củng cố ổn định và phát triển bền vững của toàn hệ thống tài chính - ngân hàng. 3. Thực trạng nhận thức người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam 3.1. Mức độ nhận thức chung về bảo hiểm tiền gửi Mặc dù chính sách bảo hiểm tiền gửi đã góp phần củng cố niềm tin vào hệ thống tổ chức tín dụng, nhận thức của người dân còn nhiều hạn chế. Khảo sát năm 2023 của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam được thực hiện tại sáu tỉnh, thành phố đại diện (Hà Nội, Phú Thọ, Nghệ An, Đà Nẵng, Lâm Đồng, Cần Thơ) với gần 2.000 người tham gia cho thấy: chỉ 37,4% người gửi tiền có hiểu biết tương đối tốt về các khía cạnh cơ bản của bảo hiểm tiền gửi, trong khi đó 14% hoàn toàn không nắm bắt được thông tin gì. Tỷ lệ này còn một khoảng cách lớn so với mục tiêu chiến lược của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đặt ra nhằm đạt 45% người gửi tiền nắm bắt các nội dung cốt lõi vào năm 2025 và 55% vào năm 2030. Các nội dung cốt lõi bao gồm phạm vi tiền gửi được bảo hiểm, nhận biết tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm tiền gửi, quy định về phí, hạn mức chi trả, quy trình chi trả và vai trò của tổ chức bảo hiểm tiền gửi. Nhận thức có khả năng phân biệt theo vùng miền, cao nhất tại Phú Thọ, thấp nhất tại Hà Nội và Nghệ An. 3.2. Sự khác biệt nhận thức theo nhân khẩu học và khu vực Nhóm trọng tâm cần ưu tiên nâng cao nhận thức là người gửi tiền tại Quỹ tín dụng nhân dân (Quỹ tín dụng nhân dân ở khu vực nông thôn do khả năng tiếp cận thông tin hạn chế. Kết quả khảo sát cho thấy, nhận thức về bảo hiểm tiền gửi chịu ảnh hưởng rõ rệt từ giới tính, độ tuổi, học vấn, thu nhập và nơi cư trú, cụ thể: (i) Theo yếu tố giới tính: Không có sự khác biệt đáng kể về nhận thức chung, nhưng nữ giới hiểu đúng hơn nam giới ở nhiều nội dung cụ thể (đối tượng, tính chất, sứ mệnh Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam; tổ chức tín dụng tham gia; loại tiền gửi được bảo hiểm). (ii) Theo độ tuổi: Nhóm từ 30 tuổi trở xuống có nhận thức cao hơn hẳn nhóm trên 60 tuổi, đặc biệt về tổ chức tham gia, thời hạn/hạn mức chi trả, hình thức tiền gửi được bảo hiểm và hình ảnh Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (nhờ tiếp cận thông tin số tốt hơn). (iii) Theo trình độ học vấn: Trình độ học vấn càng cao, nhận thức càng tốt; ngược lại học vấn thấp thì nhận thức hạn chế, dù nhóm học vấn cao vẫn tồn tại một số hiểu sai. (iv) Theo mức thu nhập: Nhóm thu nhập cao (trên10 triệu đồng/tháng) nhận thức tốt hơn; nhóm dưới 5 triệu đồng/tháng (đặc biệt nông thôn) gặp khó khăn lớn trong nắm bắt chi tiết chính sách. (v) Theo địa điểm cư trú: Nhận thức chung thành thị - nông thôn không khác biệt đáng kể, nhưng thành thị vượt trội ở nhiều nội dung cụ thể. 3.3. Kênh thông tin và nhu cầu tiếp cận Theo kết quả khảo sát, chưa đến 50% người gửi tiền chủ động tìm kiếm thông tin bảo hiểm tiền gửi tại tổ chức tín dụng. Các kênh được ưa chuộng nhất là truyền hình và tư vấn trực tiếp từ cán bộ tổ chức tín dụng, tiếp theo là bạn bè/người quen, mạng xã hội, báo điện tử và website Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam. Tuy nhiên, các kênh số như mạng xã hội và website của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam cũng ngày càng được sử dụng, đặc biệt bởi nhóm người trẻ tuổi. Trang web của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam xếp hạng tương đương kênh báo điện tử và cao hơn các kênh như báo giấy, sự kiện truyền thông của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam, trang web của tổ chức tín dụng, tờ rơi, quảng cáo ngoài trời. Mức độ quan tâm đến bảo hiểm tiền gửi tăng theo thu nhập: nhóm dưới 5 triệu đồng/tháng và 5-10 triệu đồng/tháng quan tâm ít hơn đáng kể so với nhóm trên 10 triệu đồng/tháng, song không có khác biệt đáng kể giữa hai nhóm thu nhập thấp. 3.4. Mối liên hệ giữa nhận thức, hành vi và niềm tin của người gửi tiền đối với tổ chức tín dụng, chính sách bảo hiểm tiền gửi Người biết về bảo hiểm tiền gửi có niềm tin cao hơn rõ rệt so với nhóm chưa từng nghe đến chính sách. Những người tin tưởng bảo hiểm tiền gửi và tổ chức tín dụng thường bình tĩnh theo dõi thông tin chính thức, ít lo lắng về tiền gửi và không dễ bị tác động bởi tin đồn. Điều này cho thấy, việc tăng cường niềm tin cho người dân nói chung và người gửi tiền tại các tổ chức tín dụng là cần thiết, góp phần quan trọng tạo sự an toàn, ổn định cho hệ thống tổ chức tín dụng và tài chính - ngân hàng. 4. Kinh nghiệm quốc tế nhằm nâng cao nhận thức người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi Các quốc gia có chương trình nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi một cách toàn diện, sáng tạo và rõ mục tiêu thường kết hợp hài hòa giữa giáo dục tài chính dài hạn, ứng dụng công nghệ số và chiến lược truyền thông đa kênh phù hợp với đối tượng cụ thể. 4.1. Bảo hiểm tiền gửi Mỹ (FDIC) - Truyền thông đa dạng kết hợp giáo dục cộng đồng Mỹ tập trung vào các hoạt động truyền thông đa dạng nhằm nâng cao nhận thức về phạm vi, quyền lợi và trách nhiệm của người gửi tiền. Mặc dù chính sách rõ ràng, khảo sát của Gallup (2023) cho thấy gần một nửa người dân (48%) vẫn lo ngại về sự an toàn của tài khoản ngân hàng (trong đó 19% “rất lo ngại” và 29% “khá lo ngại”), đặc biệt sau các vụ phá sản ngân hàng lớn như Silicon Valley Bank. Điều này phản ánh việc nhận thức về quyền lợi chưa đủ sâu rộng, đặc biệt với các sản phẩm mới như dịch vụ thanh toán di động. Để khắc phục các hạn chế này, Mỹ đã triển khai nhiều chiến lược nâng cao nhận thức cộng đồng. Cụ thể, FDIC đã triển khai chiến dịch “Know Your Risk. Protect Your Money” qua các kênh kỹ thuật số, website, mạng xã hội, công cụ tìm kiếm và các hoạt động trực tiếp như hội thảo, tư vấn. Chính phủ hợp tác với Hiệp hội Ngân hàng cộng đồng (ICBA) để nâng cao nhận thức trong cộng đồng, đặc biệt nhóm dân cư yếu thế. Ngoài ra, các công cụ tự tra cứu “insurance estimator” trên website của FDIC, tài liệu hướng dẫn, video và chương trình giáo dục cộng đồng giúp người gửi tiền hiểu rõ hơn về quyền lợi, phạm vi bảo hiểm, cách phòng tránh rủi ro, qua đó giảm thiểu hiểu lầm và mất niềm tin đối với hệ thống. 4.2. Hàn Quốc (KDIC) - Giáo dục dài hạn và ứng dụng công nghệ số Hàn Quốc nổi bật với các chương trình tích hợp giáo dục tài chính dài hạn và công nghệ số để nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi. Từ năm 2010, Tổng Công ty Bảo hiểm Tiền gửi Hàn Quốc (KDIC), phối hợp với Hội đồng Giáo dục Tài chính (FEC) và Ủy ban Dịch vụ Tài chính (FSC), tổ chức các khóa học trực tiếp, trực tuyến, hội thảo và đào tạo cộng tác viên. Chiến dịch “Người tiêu dùng tài chính thông minh” giúp nâng cao kỹ năng bảo vệ quyền lợi và kiến thức tài chính của công chúng, đạt hơn 80.000 người tham gia năm 2017, gấp 4 lần so trước. Khảo sát từ 2015 đến 2017 ghi nhận sự cải thiện đáng kể: tỷ lệ hiểu biết về KDIC tăng từ 88% lên 90,7%, về hệ thống bảo hiểm tiền gửi từ 91,2% lên 93,2%, và về hạn mức chi trả từ 93,9% lên 96,7%. KDIC còn ứng dụng công nghệ hiện đại như hệ thống tích hợp IRIS giúp cung cấp thông tin chính xác, tự động hỗ trợ khách hàng và chi trả nhanh chóng khi có rủi ro. Đồng thời, truyền thông đa phương tiện qua báo chí, truyền hình và mạng xã hội liên tục duy trì, mở rộng hoạt động đào tạo cộng tác viên trẻ nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng. Sự phối hợp này giúp củng cố niềm tin và giảm thiểu rủi ro hệ thống tại Hàn Quốc. 4.3. Philippines (PDIC) - Chiến lược số hóa và thúc đẩy thói quen gửi tiết kiệm Philippines tập trung vào chiến lược số hóa và giáo dục tiết kiệm, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Từ năm 2015, PDIC phối hợp Bộ Giáo dục (DepEd) và Ngân hàng Trung ương (BSP) triển khai dự án đưa kiến thức tài chính vào chương trình trung học, nhằm tiếp cận hơn 5 triệu học sinh mỗi năm. Nội dung gồm tiết kiệm, quản lý tài chính và vai trò của bảo hiểm tiền gửi, phối hợp hội thảo, hoạt động nhóm và chiến dịch trên các nền tảng số như ngân hàng điện tử, fintech, hệ thống thanh toán di động, phù hợp xu hướng số hóa của ngành ngân hàng. Các hoạt động truyền thông như Tuần lễ Bảo vệ Người gửi tiền (DPAW), qua báo chí, truyền hình, radio và mạng xã hội, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng, tăng ý thức tiết kiệm, xây dựng niềm tin vào hệ thống ngân hàng, đồng thời giúp củng cố niềm tin và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính trong dài hạn. Các khảo sát định kỳ về nhận thức cộng đồng cũng giúp PDIC điều chỉnh chiến lược phù hợp, mở rộng phạm vi tiếp cận và nâng cao hiệu quả của các hoạt động truyền thông, qua đó nâng cao ý thức của người dân về vai trò bảo hiểm tiền gửi. 4.4. Canada (CDIC) - Đổi mới sáng tạo và truyền thông khủng hoảng Canada chú trọng đến đổi mới sáng tạo và truyền thông trong công tác nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi, đặc biệt trong các tình huống khủng hoảng. Khảo sát gần đây cho thấy 68% người dân biết về CDIC, nhưng mức độ hiểu biết còn không đồng đều theo giới tính (nam 76%, nữ 60%), độ tuổi (58% từ 18-34, 78% trên 65) và khu vực (cao hơn ở Ontario). Để mở rộng nhận thức, Canada triển khai các hoạt động truyền thông toàn diện, kết hợp kênh truyền thống và hiện đại như trò chơi tài chính, video tương tác, quảng cáo trên Spotify nhằm thu hút giới trẻ. Một phần quan trọng trong chiến lược nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi của CDIC là xây dựng hệ thống phản ứng khẩn cấp theo 6 bước: giám sát, lập kế hoạch, đào tạo, kiểm tra, đánh giá và phối hợp. Các hoạt động thường xuyên như diễn tập, khảo sát, kiểm toán nhằm nâng cao khả năng phản ứng trước khủng hoảng, đảm bảo thông tin chính xác, kịp thời, giảm thiểu hoang mang cho công chúng. Việc hợp tác với các công ty truyền thông, blogger giúp tổ chức truyền đạt thông tin chính xác, minh bạch và duy trì lòng tin của cộng đồng. Các tài liệu hướng dẫn như “Bảo vệ Tiền gửi của Bạn” cũng được trưng bày tại các chi nhánh và trang web của tổ chức thành viên nhằm giúp khách hàng dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ quyền lợi của mình. 4.5. Malaysia (PIDM) - Xây dựng niềm tin lâu dài qua giáo dục tài chính cơ bản Malaysia tập trung xây dựng niềm tin lâu dài thông qua giáo dục tài chính cơ bản. Mục tiêu của Tổng công ty bảo hiểm tiền gửi Malaysia (PIDM) là nâng mức độ nhận thức về bảo hiểm tiền gửi lên khoảng 75%, đồng thời xây dựng niềm tin bền vững trong cộng đồng. Từ năm 2009, chương trình “Money Smart” hướng tới phổ biến kiến thức về bảo hiểm tiền gửi và kỹ năng quản lý tài chính như lập ngân sách, tiết kiệm và tiêu dùng thông minh. Các hoạt động như SediaPayung Kewangan kết hợp sử dụng video, công cụ tương tác, hoạt động cộng đồng như chạy bộ, thi ảnh, truyền thông qua các phương tiện truyền hình, mạng xã hội nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của bảo hiểm tiền gửi. Kết quả khảo sát cho thấy, từ 2019 đến 2021, nhận thức cộng đồng về bảo hiểm tiền gửi đã tăng từ 61% lên 81%. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều người, đặc biệt thế hệ Millennials (những người sinh ra từ khoảng năm 1980 đến những năm đầu thập niên 2000), chưa hiểu rõ về bảo vệ tài chính. Để khắc phục, PIDM đã ra mắt các sáng kiến như máy tính tương tác SPK, các hoạt động cộng đồng và chiến dịch truyền thông đa dạng, đồng thời thực hiện khảo sát định kỳ để điều chỉnh hoạt động phù hợp. Những nỗ lực này góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính Malaysia. 5. Một số bài học kinh nghiệm và khuyến nghị cho bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 5.1. Bài học kinh nghiệm Thứ nhất, để nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi hiệu quả, cần hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan liên quan. Điều này gồm xây dựng hệ thống pháp luật rõ ràng, quy định trách nhiệm của các tổ chức như CDIC, KDIC, KDIC và các tổ chức tín dụng trong việc tuyên truyền bảo hiểm tiền gửi, đồng thời đảm bảo thông tin thống nhất qua đào tạo cán bộ và hợp tác với các bộ ngành như Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc Hiệp hội Ngân hàng. Thứ hai, xác định rõ mục tiêu và nhóm đối tượng truyền thông. Các nước thành công đều tập trung vào nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, người dân vùng nông thôn, phụ nữ, giới trẻ, hộ gia đình thu nhập thấp. Phân loại đối tượng giúp điều chỉnh nội dung phù hợp, như dùng ngôn ngữ đơn giản hoặc hình thức tương tác, nâng cao hiệu quả truyền thông và thúc đẩy hành vi gửi tiền có trách nhiệm. Thứ ba, đa dạng hóa kênh truyền thông và ứng dụng công nghệ số. Các quốc gia kết hợp phương tiện truyền thống (truyền hình, radio) với mạng xã hội (Facebook, YouTube), video ngắn, infographic, trò chơi tài chính (Canada), máy tính tự tra cứu (Malaysia), hoặc hệ thống tự động IRIS (Hàn Quốc). Các công cụ này giúp tăng sự hấp dẫn và khả năng tiếp cận, đặc biệt đối với giới trẻ và người dùng dịch vụ số. Thứ tư, tích hợp giáo dục tài chính vào chương trình giảng dạy chính quy. Ví dụ, Philippines đã đưa kiến thức về bảo hiểm tiền gửi vào các cấp học qua dự án PDIC-DepEd, giúp tiếp cận hàng triệu học sinh, hình thành nhận thức sớm về tài chính, bảo hiểm và thói quen tiết kiệm, góp phần xây dựng nền tảng lâu dài cho cộng đồng. Thứ năm, tập trung phát triển nội dung truyền thông cốt lõi và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Các mô hình thành công như chiến dịch của Mỹ “Know Your Risk. Protect Your Money” hay tài liệu của Canada “Bảo vệ Tiền gửi của Bạn” giúp người dân hiểu rõ quyền lợi và quy trình. Đồng thời các sự kiện như chạy bộ, thi ảnh của Malaysia hay Hàn Quốc góp phần củng cố niềm tin, ý thức tự bảo vệ tài chính. Thứ sáu, xây dựng chiến lược truyền thông ứng phó khủng hoảng là điều cần thiết để đảm bảo có thể ứng phó kịp thời và hiệu quả với các tình huống phát sinh. Chương trình 6 bước (giám sát, lập kế hoạch, đào tạo, kiểm tra, đánh giá, phối hợp) của Canada là một ví dụ điển hình về việc chuẩn bị sẵn sàng cho các tình huống bất ổn, như đổ vỡ ngân hàng. Các bước này bao gồm giám sát thông tin trên mạng xã hội, diễn tập kịch bản khủng hoảng, hợp tác với blogger và công ty truyền thông để cung cấp thông tin chính thức, từ đó giảm thiểu hoang mang và khôi phục niềm tin nhanh chóng. 5.2. Một số khuyến nghị Để nâng cao nhận thức của người gửi tiền về chính sách bảo hiểm tiền gửi, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đã xây dựng Đề án truyền thông chính sách bảo hiểm tiền gửi đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, với mục tiêu cụ thể đạt 45% vào năm 2025 và 55% vào năm 2030 người gửi tiền nắm bắt các nội dung cốt lõi của chính sách bảo hiểm tiền gửi. Dựa trên Chiến lược phát triển bảo hiểm tiền gửi đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Quyết định số 1660/QĐ-TTg), thực trạng nhận thức còn hạn chế và kinh nghiệm quốc tế, các giải pháp sau được đề xuất nhằm đạt được mục tiêu này một cách hiệu quả và bền vững, bao gồm: Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý để thúc đẩy truyền thông bảo hiểm tiền gửi. Cần sửa đổi Luật Bảo hiểm tiền gửi, bổ sung quy định rõ ràng về nghĩa vụ phối hợp tuyên truyền của tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi và quyền phổ biến hình ảnh, hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam. Điều này tăng cường nhận diện thương hiệu, đảm bảo tổ chức tín dụng chủ động cung cấp thông tin chính xác tại điểm giao dịch, từ đó củng cố niềm tin vào hệ thống tài chính. Thứ hai, đẩy mạnh truyền thông đa kênh với nội dung sáng tạo. Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam cần thường xuyên phổ biến chính sách qua các nền tảng phù hợp với từng đối tượng, như mạng xã hội (Facebook, YouTube, Zalo), báo điện tử, loa vùng nông thôn, dùng các dạng thức như video, infographic, tiểu phẩm truyền hình. Áp dụng công nghệ lắng nghe xã hội (social listening) để đo lường và điều chỉnh kịp thời nội dung truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng. Thứ ba, tích hợp giáo dục tài chính vào cộng đồng và trường học. Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam nên phối hợp chặt chẽ với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các hội đoàn như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân để đưa nội dung về bảo hiểm tiền gửi vào chương trình giảng dạy, tập trung đặc biệt vào nhóm dễ tổn thương như người dân nông thôn, phụ nữ, nhằm hình thành thói quen hiểu biết tài chính và quyền lợi bảo hiểm. Thứ tư, xây dựng nhận diện thương hiệu và kế hoạch ứng phó khủng hoảng. Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam cần chuẩn hóa thông điệp từ trung tâm đến các chi nhánh, sử dụng tài liệu truyền thông và tổ chức sự kiện cộng đồng, phối hợp với VNPOST để tăng cường hình ảnh. Đồng thời, xây dựng kế hoạch diễn tập xử lý khủng hoảng theo mô hình 6 bước của Canada để đảm bảo truyền tải chính xác, nhất quán và giữ vững niềm tin của công chúng. Thứ năm, đánh giá và điều chỉnh chiến lược truyền thông định kỳ. Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam nên thực hiện khảo sát đo lường nhận thức, từ đó điều chỉnh nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng như người trẻ, cao tuổi, cư dân thành phố và nông thôn. Đồng thời, tổ chức tập huấn nâng cao năng lực tuyên truyền của cán bộ, giúp họ là những tuyên truyền viên hiệu quả trong cộng đồng. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên sẽ giúp Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam nâng cao nhận thức của người gửi tiền, xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp, đáng tin cậy, và góp phần củng cố sự ổn định của hệ thống tài chính - ngân hàng trong dài hạn. Tài liệu tham khảo: 1. Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam. (2023). Báo cáo khảo sát nhận thức người gửi tiền về bảo hiểm tiền gửi năm 2023; 2. Bruner, J. S. (2016). The Culture of Education. Harvard University Press; 3. Canada Deposit Insurance Corporation. (2024). Summary of the Corporate Plan 2024/2025 to 2028/2029. Ottawa, Canada: Canada Deposit Insurance Corporation; 4. Gallup. (2023). About half in U.S. worry about their money's safety in banks; 5. International Association of Deposit Insurers. (2008). Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems. Basel, Switzerland: International Association of Deposit Insurers; 6. Korea Deposit Insurance Corporation. (2018). Annual report 2018; 7. Perbadanan Insurans Deposit Malaysia. (2009). Annual Report 2009; 8. Philippine Deposit Insurance Corporation. (2015). Pdic-department of education module development project; 9. Quốc hội Việt Nam. (2012). Luật Bảo hiểm tiền gửi (Luật số: 06/2012/QH13); 10. Thủ tướng Chính phủ Việt Nam. (2022). Chiến lược phát triển Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Tác giả: TS Nguyễn Thị Khánh Phương, ThS Nguyễn Nhật Minh, ThS Nguyễn Thị Thu Trang Viện Nghiên cứu khoa học ngân hàng, Học viện Ngân hàng (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 01/2026)

Việc vận dụng quy định phân tích dữ liệu quốc tế vào Việt Nam trong bối cảnh công nghệ phát triển đang trở thành một vấn đề quan trọng đối với các lĩnh vực kinh doanh, chính trị và khoa học. Việc áp dụng các quy định này vào Việt Nam sẽ mang lại nhiều lợi ích cho đất nước và xã hội. Tuy nhiên, việc vận dụng quy định phân tích dữ liệu quốc tế cũng đồng thời gặp phải một số thách thức nhất định. Từ khóa: kiểm toán, phân tích dữ liệu, công nghệ. 1. Giới thiệu Trong thập kỷ gần đây và đặc biệt sau đại dịch COVID-19, công nghệ và dữ liệu đã trở thành nội dung chính của chuyển đổi số và đổi mới toàn cầu. Tại Việt Nam, sự bùng nổ của ứng dụng công nghệ thông tin trong nhiều lĩnh vực đã tạo ra một làn sóng mới về việc thu thập và phân tích dữ liệu, mang lại giá trị to lớn cho doanh nghiệp và cộng đồng; đặc biệt là trong ngành kế toán - kiểm toán. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và số hóa, đặc biệt khi môi trường kinh doanh và quản lý ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu, việc tham khảo và vận dụng các quy định phân tích dữ liệu từ các quốc gia tiên tiến và tổ chức quốc tế vào Việt Nam không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết đối với lĩnh vực tài chính, kế toán. Bài viết này giúp ngành kế toán - kiểm toán Việt Nam nhận diện và cải thiện ứng dụng công nghệ và phân tích dữ liệu cập nhật tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời nắm bắt cơ hội và đối mặt với thách thức trong thời đại số hóa. Qua đó, đẩy mạnh sự phát triển bền vững của ngành nghề trong bối cảnh mới. 2. Cơ sở lý luận 2.1. Khái niệm về phân tích dữ liệu Việc áp dụng các quy định này sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam, phát triển ngành công nghệ thông tin, đưa ra các quyết định chính xác và giảm thiểu rủi ro cho hoạt động kinh doanh. Sau dịch COVID-19, môi trường ứng dụng công nghệ thông tin tại Việt Nam đã bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt là trong lĩnh vực phân tích dữ liệu. Việc phân tích dữ liệu trong môi trường này có thể đem lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp và tổ chức, bao gồm: đánh giá hiệu quả hoạt động, nâng cao trải nghiệm khách hàng, giám sát và quản lý rủi ro, tối ưu hóa quy trình kinh doanh. Trong việc phân tích dữ liệu trong môi trường ứng dụng công nghệ thông tin tại Việt Nam, các công cụ phân tích dữ liệu như Excel, Power BI, Tableau, R, Python, SQL Server, Oracle, SAS… đều được sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên, để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của kết quả phân tích, các doanh nghiệp và tổ chức cần lưu ý đến những yếu tố như sử dụng nguồn dữ liệu đáng tin cậy, tự động hóa quy trình phân tích dữ liệu, áp dụng kỹ thuật phân tích dữ liệu phù hợp, xác định mục tiêu phân tích dữ liệu, sử dụng phần mềm phân tích dữ liệu chuyên nghiệp (ngoài các công cụ kể trên, các doanh nghiệp và tổ chức cũng có thể sử dụng các phần mềm phân tích dữ liệu chuyên nghiệp khác như IBM SPSS, RapidMiner, KNIME…), đào tạo nhân lực, áp dụng các tiêu chuẩn và quy định liên quan đến bảo vệ dữ liệu. 2.2. Tổng quan các nghiên cứu Trong bối cảnh công nghệ và dữ liệu ngày càng trở thành hoạt động cốt lõi của kiểm toán báo cáo tài chính thì việc áp dụng và cập nhật phương pháp kiểm toán truyền thống để tương thích với thời đại số hóa là điều cần thiết. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, tác giả đã tham khảo một loạt nguồn tài liệu uy tín và đa dạng từ các tổ chức và nghiên cứu trên toàn cầu. Liên đoàn Kế toán quốc tế (IFAC), đã ban hành nhiều hướng dẫn và chuẩn mực về việc áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán. Trong lĩnh vực kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam, việc áp dụng các hướng dẫn quốc tế để phân tích dữ liệu là rất quan trọng. Đây là cách để đảm bảo tính khách quan và đáng tin cậy của quá trình kiểm toán. Các hướng dẫn quốc tế thường được sử dụng trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam bao gồm: Hướng dẫn Kế toán Quốc tế (International Accounting Standards - IAS) và Chuẩn mực lập báo cáo tài chính quốc tế  (International Financial Reporting Standards - IFRS). Đây là các hướng dẫn quốc tế được ban hành bởi Hội đồng Tiêu chuẩn Kế toán Quốc tế (IASB). IAS và IFRS được áp dụng rộng rãi trên thế giới và Việt Nam cũng đã chấp nhận áp dụng các chuẩn mực này. Chuẩn mực kiểm toán quốc tế (International Standards on Auditing - ISA) là các hướng dẫn kiểm toán quốc tế được ban hành bởi Hội đồng Kiểm toán Quốc tế (IAASB). ISA được sử dụng rộng rãi trong việc kiểm toán báo cáo tài chính trên toàn thế giới và được sử dụng tại Việt Nam. Việc áp dụng các chuẩn mực, hướng dẫn quốc tế giúp cho việc phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam được tiến hành một cách đồng nhất và có tính khách quan cao. Bằng cách sử dụng các tiêu chuẩn và hướng dẫn này, các kiểm toán viên có thể đánh giá mức độ tuân thủ của các doanh nghiệp, tổ chức đối với các tiêu chuẩn và quy định quốc tế, từ đó đưa ra những nhận xét và đề xuất cần thiết để cải thiện quá trình quản lý tài chính. Đồng thời, tại Singapore, “Hướng dẫn kiểm toán số 13” do Viện Kế toán công chứng Singapore (ISCA) và Cơ quan Quản lý doanh nghiệp và kế toán Singapore (ACRA) ban hành là minh chứng rõ ràng về sự tiến bộ trong việc áp dụng phân tích dữ liệu vào kiểm toán tài chính. Tài liệu “Hướng dẫn kiểm toán số 13 - Phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính” (AGS 13) do ISCA và ACRA phối hợp biên soạn và ban hành tháng 8/2021. Theo đó, phân tích dữ liệu là một trong những kỹ năng cần thiết của kiểm toán viên trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính. Phân tích dữ liệu giúp cho các kiểm toán viên có thể đánh giá chính xác hơn về tình trạng tài chính của doanh nghiệp, nhận diện các rủi ro và đưa ra các khuyến nghị cho doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả hoạt động. Trong phần này, AGS 13 hướng dẫn về cách phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính. Có thể bao gồm các bước như sau: (1) Thu thập dữ liệu: Các kiểm toán viên cần thu thập các tài liệu liên quan đến tài chính của doanh nghiệp như báo cáo tài chính, báo cáo thuế, bảng cân đối kế toán, báo cáo phân tích kết quả kinh doanh; (2) Đánh giá chỉ số kinh doanh: Các kiểm toán viên cần phân tích các chỉ số kinh doanh như tỷ lệ lợi nhuận, tỷ lệ thanh toán nợ phải trả, tỷ lệ nợ phải trả trên tài sản; (3) So sánh dữ liệu: Các kiểm toán viên cần so sánh các chỉ số kinh doanh của doanh nghiệp với các chỉ số của ngành và các doanh nghiệp cùng kích cỡ; (4) Kiểm tra tính đáng tin cậy của dữ liệu; (5) Đưa ra khuyến nghị: Các kiểm toán viên cần đưa ra khuyến nghị cho doanh nghiệp dựa trên kết quả phân tích dữ liệu, các khuyến nghị này sẽ giúp cho doanh nghiệp có thể cải thiện hoạt động kinh doanh và nâng cao hiệu quả tài chính. Như vậy, AGS 13 cung cấp hướng dẫn về cách kết hợp phân tích dữ liệu vào kiểm toán báo cáo tài chính. Việc sử dụng và phân tích dữ liệu có thể nâng cao hiệu lực và hiệu quả của các thủ tục kiểm toán, đồng thời giúp kiểm toán viên xác định các khu vực có rủi ro cao hơn và các sai sót trọng yếu tiềm ẩn trong báo cáo tài chính.  Phân tích dữ liệu ngày càng trở nên quan trọng trong quá trình thực hiện cuộc kiểm toán báo cáo tài chính ở Hoa Kỳ. Việc sử dụng phân tích dữ liệu giúp cho cho kiểm toán viên hiểu toàn diện hơn về các giao dịch tài chính của doanh nghiệp, tổ chức và giúp xác định các khu vực tiềm ẩn rủi ro hoặc sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính. Chuẩn mực kế toán Hoa Kỳ (Generally Accepted Accounting Principles - GAAP): Đây là các hướng dẫn kế toán được áp dụng ở Hoa Kỳ. Mặc dù GAAP không được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, nhưng các công ty hoạt động quốc tế có thể sử dụng GAAP để báo cáo tài chính. Viện Kế toán Công chứng Hoa Kỳ (AICPA) đã ban hành các hướng dẫn cho kiểm toán viên về cách kết hợp phân tích dữ liệu vào quy trình kiểm toán. Hướng dẫn kiểm toán và kế toán về phân tích dữ liệu của AICPA cung cấp cho kiểm toán viên những hỗ trợ thiết thực trong lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá phân tích dữ liệu trong quá trình kiểm toán. Hướng dẫn này đưa ra các gợi ý giúp phân tích dữ liệu có thể được sử dụng theo nhiều cách khác nhau trong kiểm toán báo cáo tài chính. Trong các hướng dẫn này, AICPA cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng xét đoán chuyên môn và thái độ hoài nghi nghề nghiệp khi sử dụng phân tích dữ liệu trong quy trình kiểm toán. Kiểm toán viên cần đánh giá đầy đủ dữ liệu và kết quả phân tích để đảm bảo chúng phù hợp và đáng tin cậy với các mục tiêu kiểm toán. Ngoài ra, Ủy ban Giám sát Kế toán Công ty Đại chúng (Public Company Accounting Oversight Board - PCAOB), là cơ quan quản lý chính đối với kiểm toán viên của các công ty đại chúng ở Hoa Kỳ, cũng đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng phân tích dữ liệu trong quy trình kiểm toán. PCAOB đã ban hành Cảnh báo Thực hành Kiểm toán (Staff Audit Practice Alert) về việc sử dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính, trong đó nhấn mạnh kiểm toán viên cần kết hợp phân tích dữ liệu vào quy trình đánh giá rủi ro. Nhìn chung, việc sử dụng phân tích dữ liệu trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính ở Hoa Kỳ ngày càng trở nên phổ biến. Kiểm toán viên được khuyến khích kết hợp phân tích dữ liệu vào các thủ tục kiểm toán của họ để nâng cao hiệu lực và hiệu quả của cuộc kiểm toán và để xác định các khu vực tiềm ẩn rủi ro hoặc sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính. T heo báo cáo của Gartner “Top Strategic Technology Trends for 2021”, đã đề cập đến xu hướng công nghệ hàng đầu và tầm quan trọng của việc áp dụng phân tích dữ liệu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có kiểm toán. Các bài viết, nghiên cứu của các tổ chức nghề nghiệp quốc tế như AICPA-CIMA, ACCA cũng đề cập đến và nhấn mạnh tầm quan trọng và cách thức áp dụng phân tích dữ liệu trong lĩnh vực kiểm toán hiện nay. Ngoài ra, khi so sánh Chuẩn mực kiểm toán số 520 của IFAC, Singapore và Việt Nam, tác giả nhận thấy những điểm tương đồng và khác biệt trong việc đánh giá và áp dụng công nghệ và dữ liệu trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính. T hông qua việc phân tích và đối chiếu giữa các nguồn tài liệu đã tham khảo, chúng tôi tin rằng việc áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng và hiệu quả trong ngành kiểm toán hiện đại. 2.3. Phương pháp nghiên cứu Dữ liệu và nội dung bài viết đã được tìm kiếm, thu thập và phân tích các tài liệu, hướng dẫn và báo cáo từ các tổ chức kiểm toán uy tín trên thế giới như IFAC, AICPA, ISAC và VACPA. Mục tiêu của bước này là đảm bảo rằng nghiên cứu này được dựa trên nền tảng lý thuyết vững chắc và có sự cập nhật thông tin. Dữ liệu được thu thập từ các nguồn công bố chính thống từ IFAC, AICPA, ISAC, VACPA và các báo cáo quốc tế. Để bổ sung cho khía cạnh thực tiễn và độ sâu của nghiên cứu, tác giả đã tiến hành phỏng vấn một số chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực kiểm toán và phân tích dữ liệu tại Singapore và Việt Nam. Qua đó, chúng tôi nhận được những ý kiến, góc nhìn và kinh nghiệm thực tế từ những người làm việc trực tiếp và am hiểu sâu trong lĩnh vực này. 3. kết quả nghiên cứu và bàn luận T hực tế tại Việt Nam, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) số 520 - Thủ tục phân tích được xây dựng dựa trên Chuẩn mực kiểm toán quốc tế (ISA) 520 phiên bản năm 2009 với các yêu cầu và hướng dẫn chung mang tính trừu tượng, chưa có các ví dụ cụ thể về phân tích dữ liệu cũng như ứng dụng công nghệ để phân tích dữ liệu trong kiểm toán. Thêm vào đó, hiện nay, các kiểm toán viên mới chỉ sử dụng các thủ tục phân tích đơn giản như phân tích biến động cuối năm so với đầu năm hoặc biến động năm nay so với năm trước… mà chưa sử dụng nhiều các thủ tục phân tích chuyên sâu. Ngoài ra, kiểm toán viên chưa thực sự ứng dụng nhiều thủ tục phân tích để đánh giá rủi ro của cuộc kiểm toán. Tại Việt Nam, để hỗ trợ kiểm toán viên, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam VSA 520 đã có quy định về thủ tục phân tích, tuy nhiên, nội dung chuẩn mực chỉ dừng lại ở mức thông tin cơ bản dành cho phân tích dữ liệu chứ chưa có các hướng dẫn chi tiết, sâu trong bối cảnh bùng nổ dữ liệu và các ứng dụng công nghệ. Gần đây, Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA), được sự đồng ý của ISCA, đã dịch thuật “Hướng dẫn kiểm toán số 13 - Phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính” do Viện Kế toán Công chứng Singapore (ISCA) và ACRA phối hợp biên soạn và ban hành tháng 8/2021 là tài liệu được đánh giá tương đồng với VSA, giúp kiểm toán viên biết cách ứng dụng thủ tục phân tích trong nhiều tình huống, sử dụng linh hoạt cho nhiều mục đích để tăng cường chất lượng kiểm toán. Đồng thời, bản hướng dẫn này cũng có thể trở thành tài liệu đào tạo cho kiểm toán viên. Việc vận dụng quy định phân tích dữ liệu quốc tế vào Việt Nam trong bối cảnh công nghệ phát triển sẽ mang lại nhiều lợi ích cho đất nước và xã hội. Tuy nhiên, cũng có một số thách thức cần được đối mặt, bao gồm sự khác biệt về quy định pháp lý giữa các quốc gia, khả năng thu thập và xử lý dữ liệu phức tạp và khả năng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Vấn đề cần đặt ra là làm thế nào để áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính của các quốc gia và quốc tế vào tình hình thực tiễn Việt Nam? Để áp dụng các nguyên tắc phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể thực hiện theo hướng dẫn của các cơ quan chuyên môn có liên quan của IFAC, Hoa Kỳ, Singapore. Tuy nhiên, Việt Nam cần điều chỉnh cách tiếp cận cho phù hợp với hoàn cảnh cụ thể. Dưới đây, theo quan điểm của tác giả, một số cách áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính trong bối cảnh phát triển của Việt Nam hiện nay, như sau: - Lập kế hoạch sử dụng phân tích dữ liệu: Kiểm toán viên nên lập kế hoạch về cách sử dụng phân tích dữ liệu trong cuộc kiểm toán, bao gồm xác định nguồn dữ liệu, lựa chọn công cụ và kỹ thuật thích hợp, đồng thời xác định phạm vi và mục tiêu của phân tích. Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể cần xem xét tính sẵn có và độ tin cậy của các nguồn dữ liệu cũng như mức độ áp dụng công nghệ của đối tượng được kiểm toán. - Chuẩn bị dữ liệu để phân tích: Kiểm toán viên nên chuẩn bị dữ liệu để phân tích, bao gồm xác minh tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu và đảm bảo rằng dữ liệu ở định dạng có thể sử dụng được với các công cụ phân tích dữ liệu. Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể cần xác minh tính chính xác của dữ liệu tài chính và đảm bảo rằng dữ liệu ở định dạng có thể sử dụng được với các công cụ phân tích dữ liệu. - Thực hiện phân tích dữ liệu: Kiểm toán viên nên thực hiện phân tích dữ liệu bằng các công cụ và kỹ thuật thích hợp, chẳng hạn như phân tích thống kê, phân tích hồi quy hoặc phân tích xu hướng. Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể cần lựa chọn các công cụ và kỹ thuật phù hợp với ngành hoặc lĩnh vực kinh doanh cụ thể. - Đánh giá kết quả phân tích: Kiểm toán viên cần đánh giá kết quả phân tích dữ liệu để xác định bất kỳ khu vực nào có rủi ro cao hơn hoặc tiềm ẩn sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính. Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể cần đặc biệt chú ý đến các lĩnh vực có rủi ro gian lận hoặc tham nhũng cao hơn. - Ghi lại các quy trình phân tích dữ liệu đã thực hiện: Kiểm toán viên nên ghi lại các quy trình phân tích dữ liệu đã thực hiện, bao gồm các nguồn dữ liệu, công cụ và kỹ thuật được sử dụng cũng như kết quả phân tích. Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể cần đảm bảo rằng tài liệu của họ tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định kiểm toán của Bộ Tài chính và Hội nghề nghiệp (VACPA). Tại Việt Nam, kiểm toán viên có thể gặp phải những thách thức liên quan đến tính sẵn có và độ tin cậy của nguồn dữ liệu khi áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính. Điều này là do các nguồn dữ liệu có thể không có sẵn hoặc chất lượng của dữ liệu có thể không đủ để phân tích. Kiểm toán viên cũng có thể cần xem xét mức độ áp dụng công nghệ của đối tượng được kiểm toán khi lập kế hoạch sử dụng phân tích dữ liệu. Để giải quyết những thách thức này, kiểm toán viên cần hợp tác chặt chẽ với khách hàng để đảm bảo tính có sẵn dữ liệu cần thiết và đủ chất lượng để phân tích. Đồng thời, kiểm toán viên cần nhận thức được những thách thức đặc thù và các yêu cầu pháp lý liên quan đến việc kiểm toán các tổ chức tài chính tại Việt Nam và các Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và quốc tế. Việc thực hiện phân tích dữ liệu là một phần quan trọng của quy trình kiểm toán báo cáo tài chính vì nó cho phép kiểm toán viên kiểm tra tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu tài chính và xác định các khu vực tiềm ẩn rủi ro hoặc sai sót trọng yếu. Tại Việt Nam, việc sử dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán ngày càng trở nên phổ biến, kiểm toán viên cần có hiểu biết vững chắc về các công cụ và kỹ thuật phù hợp để sử dụng khi thực hiện phân tích dữ liệu. Các công cụ và kỹ thuật cụ thể được sử dụng trong phân tích dữ liệu sẽ phụ thuộc vào mục tiêu của cuộc kiểm toán và bản chất của dữ liệu được phân tích. Có nhiều công cụ và kỹ thuật phân tích dữ liệu mà kiểm toán viên có thể sử dụng khi thực hiện phân tích dữ liệu trong cuộc kiểm toán báo cáo tài chính. Một số công cụ và kỹ thuật phổ biến bao gồm: (1) Alteryx: Alteryx là một nền tảng phân tích dữ liệu cho phép người dùng kết hợp, làm sạch và phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Nó bao gồm các tính năng để trộn dữ liệu, phân tích dự đoán và báo cáo; (2) Power BI: Power BI là công cụ trực quan hóa dữ liệu cho phép người dùng tạo bảng điều khiển và báo cáo tương tác. Nó bao gồm các tính năng để mô hình hóa dữ liệu, chuyển đổi dữ liệu và phân tích dữ liệu; (3) ACL: ACL là công cụ phân tích dữ liệu kiểm toán cho phép người dùng phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm hệ thống kế toán, bảng tính và cơ sở dữ liệu. Nó bao gồm các tính năng để trích xuất, phân tích và báo cáo dữ liệu; (4) IDEA: IDEA là một công cụ phân tích dữ liệu cho phép người dùng nhập, phân tích và báo cáo dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Nó bao gồm các tính năng để trích xuất, phân tích và trực quan hóa dữ liệu; (5) Tableau: Tableau là một công cụ trực quan hóa dữ liệu cho phép người dùng tạo các bảng điều khiển và báo cáo tương tác. Nó bao gồm các tính năng để lập mô hình dữ liệu, trộn dữ liệu và phân tích dữ liệu. Những công cụ này không ngừng phát triển, đồng thời các tính năng và khả năng mới luôn được bổ sung. Do đó, kiểm toán viên nên cập nhật những phát triển mới nhất về công cụ và kỹ thuật phân tích dữ liệu để đảm bảo họ đang sử dụng công cụ phù hợp nhất cho nhu cầu của mình. Ngoài ra, kiểm toán viên tại Việt Nam nên xem xét các yếu tố ngôn ngữ, văn hóa và các yêu cầu pháp lý khi áp dụng phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính. Việt Nam cũng cần chú ý đảm bảo rằng phương pháp tiếp cận nhất quán với Chuẩn mực kiểm toán quốc tế và các quy định của Bộ Tài chính. Điều này bao gồm các quy định liên quan đến quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu, cũng như các quy định về kế toán và thuế địa phương như Luật An ninh mạng của Việt Nam yêu cầu thông tin và dữ liệu cá nhân phải được lưu trữ trong lãnh thổ Việt Nam. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng của kiểm toán viên trong việc truy cập và phân tích các nguồn dữ liệu nhất định, đặc biệt nếu hệ thống của đối tượng được kiểm toán nằm ngoài Việt Nam. Tương tự, các quy định về thuế và kế toán có thể ảnh hưởng đến tính khả dụng và độ tin cậy của các nguồn dữ liệu. Nhìn chung, kiểm toán viên cần hiểu biết về khuôn khổ pháp lý và quy định của Việt Nam khi áp dụng phân tích dữ liệu trong cuộc kiểm toán báo cáo tài chính và cần đảm bảo rằng cách tiếp cận của họ nhất quán với luật pháp và quy định của Việt Nam. Hướng dẫn của Hội đồng Chuẩn mực Kiểm toán và Đảm bảo Quốc tế (IAASB) và Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) cũng có thể cung cấp hướng dẫn hữu ích cho kiểm toán viên tại Việt Nam. Kết luận Sự phát triển vượt trội của công nghệ và dữ liệu đang thay đổi cách thế giới tiếp cận và thực hiện các hoạt động kiểm toán. Nghiên cứu của tác giả đã chỉ ra một số điểm quan trọng khi áp dụng quy định phân tích dữ liệu quốc tế vào Việt Nam. Chuẩn mực và quy định của Việt Nam có những điểm tương đồng nhưng cũng tồn tại nhiều khác biệt với quốc tế. Tuy nhiên, Việt Nam hoàn toàn có khả năng và cơ sở để tiếp tục cập nhật và tích hợp những tiêu chuẩn mới nhất từ quốc tế vào hệ thống chuẩn mực của quốc gia, đặc biệt là các nội dung có liên quan đến phân tích dữ liệu. Việc áp dụng phân tích dữ liệu vào kiểm toán không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu thiết yếu để nâng cao chất lượng và hiệu quả kiểm toán; do vậy, các kiểm toán viên cần đưa ra khuyến nghị cho doanh nghiệp dựa trên kết quả phân tích dữ liệu. Các khuyến nghị này sẽ giúp cho doanh nghiệp có thể cải thiện hoạt động kinh doanh và nâng cao hiệu quả tài chính. Nhìn chung, việc vận dụng quy định phân tích dữ liệu quốc tế vào Việt Nam trong bối cảnh công nghệ phát triển là rất cần thiết và mang lại nhiều lợi ích cho đất nước và xã hội. Tuy nhiên, để thành công, chúng ta cần đối mặt với những thách thức và phải có các giải pháp để giải quyết những thách thức này, bao gồm cải thiện quy định pháp lý, tăng cường khả năng thu thập và xử lý dữ liệu, và đào tạo và phát triển nguồn nhân lực phù hợp. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Gartner. (2020). Top Strategic Technology Trends for 2021. Retrieved from https:// www.gartner.com/smarterwithgartner/ gartner-top-strategic-technology-trends for-2021/; 2. H. K. Yoo and C. J. Lee, “The Impact of Big Data Analytics on Firm Performance: An Empirical Study of Korean Firms,” Journal of Business Research, vol. 67, no. 7, pp. 2278-2288, 2014; 3. Ministry of Information and Communications, “Strategy for Information Technology Development and Application in Vietnam to 2020, with a Vision to 2025,” 2016; 4. P. Messina, “Big Data Analytics in Emerging Markets: Opportunities and Challenges,” Journal of Global Information Management, vol. 24; 5. https://www.aicpa-cima.com/resources/ article/guide-to-audit-data-analytics an-overview; 6.https://www.accaglobal.com/gb/en/ student/exam-support-resources/pro fessional-exams-study-resources/p7/ technical-articles/data-analytics.html; 7.https://www.wolterskluwer.com/en/ expert-insights/how-is-data-analytics used-in-auditing; 8.https://www.diligent.com/insights/grc/ data-analytics-in-audit/; 9. “Hướng dẫn kiểm toán số 13 - Phân tích dữ liệu trong kiểm toán báo cáo tài chính - Audit guidance statement 13 - Data Analytics in a Financial Statements Audit” của ISCA và ACRA phát hành; 10. Chuẩn mực kiểm toán Singapore số 520; 11. Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 520; 12. Chuẩn mực kiểm toán quốc tế số 520. Tác giả: TS. Trần Khánh Lâm, Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán, số tháng 9/2023)