Từ tăng trưởng dựa vào nguồn lực sang phát triển dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người

Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV nhấn mạnh yêu cầu tạo ra bốn bước chuyển chiến lược, trong đó bước chuyển thứ ba là “xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người”. Đây là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển: chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng vốn, đất đai, lao động và khai thác tài nguyên sang nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng. Bài viết phân tích nội hàm của bốn trụ cột năng suất - tri thức - công nghệ - con người, đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm biến khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực thành năng suất, năng lực cạnh tranh và thu nhập cao hơn. Từ khóa: mô hình tăng trưởng; năng suất; tri thức; công nghệ; đổi mới sáng tạo; nguồn nhân lực. Chuyển từ mở rộng nguồn lực sang nâng cao hiệu quả Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đặt ra yêu cầu các quyết sách phải tạo nên bốn bước chuyển chiến lược. Trong đó, bước chuyển thứ ba là “xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người”. Đây không đơn thuần là một định hướng về khoa học - công nghệ mà là sự thay đổi căn bản về mô hình tăng trưởng. Trong nhiều năm, tăng trưởng của Việt Nam được hỗ trợ mạnh bởi mở rộng đầu tư, khai thác đất đai và tài nguyên, gia tăng lao động, thu hút FDI và chuyển dịch lao động từ khu vực có năng suất thấp sang khu vực có năng suất cao hơn. Những động lực này vẫn cần thiết nhưng dư địa ngày càng thu hẹp. Một nền kinh tế không thể tăng trưởng cao trong thời gian dài chỉ bằng cách liên tục tăng vốn, tăng lao động và sử dụng thêm tài nguyên. Khi quy mô nền kinh tế lớn lên, vấn đề quan trọng hơn là: với cùng một lượng vốn, lao động, đất đai và năng lượng, có thể tạo ra nhiều giá trị hơn hay không? Nói ngắn gọn, Việt Nam phải chuyển từ tư duy “bỏ thêm nguồn lực để có thêm tăng trưởng” sang “sử dụng nguồn lực thông minh và hiệu quả hơn để tạo ra giá trị cao hơn”. Điều đó không có nghĩa vốn, đất đai hay lao động mất vai trò. Vấn đề là hiệu quả sử dụng chúng phải trở thành tiêu chí trung tâm. Một dự án không chỉ được đánh giá bởi tổng vốn đầu tư hoặc diện tích đất sử dụng, mà phải xem xét năng suất, giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ, chất lượng việc làm và khả năng lan tỏa đối với nền kinh tế. Năng suất phải trở thành thước đo trung tâm Trụ cột thứ nhất là năng suất. Năng suất phản ánh khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng đầu vào. Nếu trước đây một doanh nghiệp muốn tăng sản lượng có thể tuyển thêm 1.000 lao động thì trong mô hình mới, doanh nghiệp cần đặt câu hỏi: thông qua tự động hóa, AI, đổi mới quy trình và đào tạo kỹ năng, liệu 500 lao động có thể tạo ra giá trị bằng hoặc cao hơn 1.000 lao động trước đây hay không? Nếu làm được, đó chính là tăng trưởng dựa vào năng suất. Năm 2025, năng suất lao động của Việt Nam theo giá hiện hành ước đạt khoảng 245 triệu đồng/lao động, tương đương 9.809 USD/lao động; theo giá so sánh tăng 6,83% so với năm trước. Đây là tín hiệu tích cực, song thách thức lớn là phải duy trì được xu hướng tăng năng suất cao và bền vững trong nhiều năm. Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt trên 55%. Đây là chỉ tiêu rất quan trọng vì TFP phản ánh phần tăng trưởng đến từ đổi mới công nghệ, kỹ năng lao động, cải tiến quản trị và tổ chức sản xuất, thay vì chủ yếu dựa vào tăng thêm vốn và lao động. Vì vậy, cần chuyển dần cách đánh giá từ “đầu tư bao nhiêu” sang “đầu tư tạo thêm bao nhiêu năng suất và giá trị”; từ chạy theo số lượng dự án sang coi trọng chất lượng, hiệu quả và mức độ lan tỏa. Tri thức phải trở thành nguồn vốn của nền kinh tế Trụ cột thứ hai là tri thức. Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của sản phẩm ngày càng phụ thuộc vào thiết kế, công nghệ, thuật toán, dữ liệu, sáng chế, kỹ năng và thương hiệu hơn là lượng nguyên liệu vật chất cấu thành nên sản phẩm. Điều đó có nghĩa tri thức phải được coi là một dạng vốn đặc biệt của nền kinh tế. Vấn đề của Việt Nam hiện nay không chỉ là tạo ra nhiều nghiên cứu, sáng kiến hay bằng sáng chế, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển chúng thành sản phẩm, công nghệ và giá trị thương mại. Quá trình này có thể được khái quát thành chuỗi: Nghiên cứu → tri thức → công nghệ → sản phẩm → doanh nghiệp → thị trường → năng suất. Một trường đại học có nhiều công trình nghiên cứu chưa chắc đã tạo ra nhiều sản phẩm thương mại. Nhiều bằng sáng chế cũng chưa đồng nghĩa với nhiều công nghệ được doanh nghiệp sử dụng. Khoảng cách lớn cần vượt qua chính là khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường. WIPO xếp Việt Nam thứ 44/139 nền kinh tế trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025. Tuy nhiên, trụ cột vốn con người và nghiên cứu của Việt Nam vẫn chỉ đứng khoảng thứ 70. Điều đó cho thấy tiềm năng đổi mới sáng tạo đã hình thành nhưng năng lực tri thức nội sinh vẫn cần tiếp tục được củng cố. Đặc biệt, xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ cao chưa đồng nghĩa nền kinh tế đã làm chủ công nghệ cao. Điều quan trọng là doanh nghiệp Việt Nam tham gia được bao nhiêu vào các khâu có giá trị gia tăng lớn như nghiên cứu, thiết kế, phần mềm, linh kiện lõi, sở hữu trí tuệ, thương hiệu và phân phối. Vì vậy, chính sách khoa học và công nghệ phải chuyển mạnh từ quản lý đầu vào sang đánh giá kết quả và khả năng thương mại hóa. Công nghệ phải chuyển hóa thành năng suất Trụ cột thứ ba là công nghệ. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Tuy nhiên, cần đặc biệt nhấn mạnh rằng công nghệ không phải mục tiêu tự thân. Một doanh nghiệp mua hệ thống máy móc hiện đại nhưng năng suất không tăng thì đầu tư công nghệ chưa đạt mục tiêu. Một cơ quan triển khai phần mềm nhưng thủ tục vẫn phức tạp thì chưa thể coi là chuyển đổi số thực chất. Một trung tâm đổi mới sáng tạo được đầu tư lớn nhưng không tạo được sản phẩm hoặc doanh nghiệp công nghệ thì hiệu quả kinh tế vẫn hạn chế. AI cũng vậy. Ý nghĩa của AI không nằm ở số lượng ứng dụng được cài đặt mà nằm ở việc giúp tiết kiệm bao nhiêu thời gian lao động, giảm bao nhiêu chi phí, cải thiện chất lượng quyết định ra sao và tạo ra thêm bao nhiêu giá trị. Do đó, cần thay đổi cách đánh giá đầu tư công nghệ. Bên cạnh câu hỏi “đã đầu tư bao nhiêu?”, phải trả lời được các câu hỏi: Năng suất tăng bao nhiêu; chi phí giảm bao nhiêu; thời gian sản xuất rút ngắn thế nào; chất lượng sản phẩm tăng ra sao; giá trị gia tăng được cải thiện đến mức nào? Đồng thời, cần chú trọng khả năng hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Không phải tất cả doanh nghiệp đều phải tự nghiên cứu ra công nghệ mới. Hàng triệu doanh nghiệp có thể nâng cao năng suất trước hết bằng việc tiếp nhận, ứng dụng và cải tiến công nghệ phù hợp. Bên cạnh phát triển các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học và công nghệ xanh, cần có chính sách phổ biến công nghệ đến toàn bộ khu vực doanh nghiệp. Con người là yếu tố quyết định Trụ cột thứ tư là con người và đây chính là chủ thể kết nối ba trụ cột còn lại. Không có lao động có kỹ năng thì máy móc hiện đại khó phát huy hiệu quả. Không có nhà khoa học và kỹ sư giỏi thì khó tạo ra công nghệ. Không có doanh nhân và nhà quản trị có năng lực thì công nghệ và tri thức khó trở thành sản phẩm thương mại. Năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ của Việt Nam khoảng 29,2%. Điều đó cho thấy dư địa nâng cao chất lượng nguồn nhân lực còn rất lớn. Ngân hàng Thế giới cho rằng mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam phải xây dựng đội ngũ nhân lực công nghệ cao có khả năng nghiên cứu, làm chủ phòng thí nghiệm và biến ý tưởng thành sản phẩm thương mại; đồng thời tăng liên kết giữa đại học, doanh nghiệp và Nhà nước. Chính sách nguồn nhân lực vì vậy không thể chỉ chạy theo số lượng bằng cấp mà phải chuyển sang năng lực thực hành, kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề. Doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào thiết kế chương trình đào tạo. Trường đại học phải gắn nghiên cứu với nhu cầu của thị trường. Người lao động cần có cơ hội học tập và nâng cấp kỹ năng trong suốt quá trình làm việc. Đặc biệt, trong bối cảnh AI phát triển nhanh, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng phải trở thành một bộ phận thường xuyên của chính sách lao động. Mục tiêu không phải là ngăn công nghệ thay thế những công việc cũ mà giúp người lao động chuyển sang những công việc có năng suất và giá trị cao hơn. Xây dựng hệ sinh thái năng suất của nền kinh tế Năng suất, tri thức, công nghệ và con người không phải bốn chính sách tách rời mà tạo thành một hệ thống liên kết: Con người tạo ra tri thức → tri thức tạo ra công nghệ → công nghệ được doanh nghiệp ứng dụng → năng suất tăng → giá trị gia tăng và thu nhập được nâng cao. Để hiện thực hóa bước chuyển thứ ba, cần tập trung vào một số định hướng. Thứ nhất, lấy năng suất làm tiêu chí trung tâm của chính sách phát triển. Bên cạnh GDP, cần coi trọng tăng năng suất lao động, TFP, hiệu quả sử dụng vốn, giá trị gia tăng và thu nhập thực. Thứ hai, đặt doanh nghiệp ở trung tâm hệ thống đổi mới sáng tạo. Nghiên cứu phải gắn chặt hơn với nhu cầu của sản xuất và thị trường; thúc đẩy liên kết thực chất giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Thứ ba, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. Nhập khẩu máy móc cần thiết nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước có khả năng cải tiến, thiết kế và sở hữu công nghệ. Thứ tư, cải cách giáo dục và đào tạo nhân lực. Trọng tâm phải chuyển từ bằng cấp sang năng lực, kỹ năng số, sáng tạo, ngoại ngữ, quản trị và khả năng làm việc với AI. Thứ năm, đổi mới cơ chế đầu tư cho khoa học – công nghệ. Phân bổ nguồn lực cần gắn chặt hơn với kết quả, sản phẩm và tác động kinh tế – xã hội; đồng thời tạo động lực mạnh hơn cho doanh nghiệp đầu tư R&D. Thứ sáu, bảo đảm thành quả tăng năng suất được chuyển hóa thành nâng cao đời sống người dân. Mục tiêu cuối cùng của khoa học, công nghệ và tăng trưởng phải là việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn, dịch vụ công hiệu quả hơn và cơ hội phát triển rộng mở hơn. Kết luận Chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, đất đai, lao động và tài nguyên sang phát triển dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người là bước chuyển căn bản của mô hình phát triển Việt Nam. Trong đó, năng suất là thước đo, tri thức là nguồn lực, công nghệ là công cụ và con người là chủ thể quyết định.Thước đo thành công không nằm ở số lượng đề tài khoa học, trung tâm đổi mới sáng tạo hay ứng dụng AI, mà ở giá trị gia tăng, năng suất, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và thu nhập của người dân. Nếu mô hình cũ đặt câu hỏi “cần thêm bao nhiêu nguồn lực?”, thì mô hình mới phải trả lời “làm thế nào tạo ra nhiều giá trị hơn từ nguồn lực hiện có?”. Giải được bài toán đó bằng cải cách thể chế, đổi mới công nghệ và phát triển con người chính là nền tảng để Việt Nam tăng trưởng nhanh, bền vững và tiến tới quốc gia phát triển, thu nhập cao. Tài liệu tham khảo 1- Tô Lâm (2026), Phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ; 2- Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; 3- Cục Thống kê (2026), Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025, Hà Nội; 4- World Intellectual Property Organization – WIPO (2025), Global Innovation Index 2025 – Viet Nam’ 5- World Bank (2025), Taking Stock: Viet Nam Economic Update – Nurturing Viet Nam’s High-Tech Talents, Washington, D.C.

Toàn cầu hóa và chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng, không gian mạng chính là một “mặt trận mới” trong đời sống chính trị - xã hội. Đây không chỉ là nơi lan tỏa tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn là môi trường mà các thế lực thù địch thường xuyên xuyên tạc và phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc, nhằm tác động tiêu cực đến nhận thức và niềm tin của xã hội. Đặc biệt, các vấn đề kinh tế - tài chính, với tính chất phức tạp và độ nhạy cảm cao, thường bị khai thác như một “điểm nóng” để bóp méo thông tin, gây hoài nghi trong dư luận. Trước tình hình đó, Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tái khẳng định nhiệm vụ: “tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác có hiệu quả các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”. Điều này cho thấy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là nhiệm vụ lý luận mà còn gắn chặt với thực tiễn quản trị quốc gia, trong đó minh bạch thông tin - đặc biệt là thông tin tài chính - giữ vai trò hết sức quan trọng. Có thể khẳng định rằng, trong thời đại dữ liệu, minh bạch tài chính vừa là yêu cầu quản lý kinh tế đồng thời là một công cụ hữu hiệu để người dân càng thêm tin tưởng vào đường lối sáng suốt của Đảng, chính là “bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng”. Họp báo công khai kết quả kiểm toán của Kiểm toán nhà nước năm 2024 Nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam được xác định là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng khẳng định: “Kiên định, vận dụng và phát triển sang tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; kiên định đường lối mới của Đảng; kiên định các nguyên tắc xây dựng Đảng để xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Tuy nhiên, để những giá trị lý luận đó không chỉ tồn tại trên phương diện tư tưởng mà thực sự trở thành niềm tin bền vững trong xã hội, cần có sự kiểm chứng thông qua thực tiễn phát triển. Một trong những thước đo quan trọng của thực tiễn là hiệu quả quản trị kinh tế, chính là tính minh bạch, trung thực và trách nhiệm giải trình của thông tin tài chính. Văn kiện Đại hội XIV đồng thời nhấn mạnh yêu cầu: “xây dựng bộ máy nhà nước tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực” đồng thời “tang cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình của chính quyền”. Đây vừa là định hướng quản trị vừa là yêu cầu mang tính chính trị, gắn với việc củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Thực tiễn đã chứng minh, niềm tin xã hội không chỉ được hình thành từ những tuyên bố hay khẩu hiệu, mà hình thành từ khả năng tiếp cận thông tin chính xác, minh bạch và có thể kiểm chứng. Trong bối cảnh đó, thông tin tài chính - với đặc trưng là các con số cụ thể, có hệ thống và được kiểm toán - trở thành “ngôn ngữ của sự thật”, phản ánh trung thực hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia. Những năm qua, nước ta đã dần hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như những thông lệ thực hành tốt trong minh bạch tài chính. Hệ thống chuẩn mực kế toán, kiểm toán từng bước được hoàn thiện theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế; vai trò của Kiểm toán nhà nước được tăng cường; phạm vi công khai ngân sách được mở rộng; và việc ứng dụng công nghệ nói chung và công nghệ thông tin nói riêng trong quản lý tài chính công ngày càng được đẩy mạnh. Những nỗ lực này đã góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và gia tăng niềm tin của người dân. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn tồn tại không ít hạn chế. Một số thông tin tài chính chưa được công bố kịp thời, đầy đủ hoặc còn khó tiếp cận đối với người dân. Việc trình bày thông tin còn mang tính chuyên môn cao, hạn chế khả năng hiểu và sử dụng đối với đại chúng. Đặc biệt, khoảng cách giữa “thông tin có” và “thông tin được hiểu đúng” vẫn còn đáng kể. Chính những hạn chế này đã tạo ra “khoảng trống thông tin” - một điều kiện thuận lợi để các thế lực thù địch lợi dụng. Nghị quyết 35-NQ/TW đã chỉ rõ âm mưu của các thế lực thù địch là “lợi dụng những hạn chế, yếu kém trong quản lý kinh tế - xã hội để xuyên tạc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng”. Trong lĩnh vực tài chính, các thủ đoạn thường thấy bao gồm cắt ghép số liệu, diễn giải sai bản chất các chỉ tiêu kinh tế, hoặc thổi phồng những tồn tại nhằm tạo ra cái nhìn phiến diện, tiêu cực. Nếu không có nguồn thông tin chính thống đầy đủ, kịp thời và dễ hiểu, những luận điệu xuyên tạc này rất dễ tác động đến tư tưởng của một bộ phận người dân, từ đó làm suy giảm niềm tin vào hệ thống chính trị. Hội nghị công bố quyết định kiểm toán ngân sách địa phương, báo cáo quyết toán ngân sách địa phương năm 2025 của tỉnh Đắk Lắk và Chuyên đề công tác thanh tra, kiểm tra thuế; miễn, giảm, gia hạn thời hạn nộp thuế; hoàn thuế giá trị gia tăng giai đoạn 2023-2025 của Thuế tỉnh Đắk Lắk  Trong bối cảnh đó, minh bạch thông tin tài chính nổi lên như một “lá chắn mềm” nhưng có sức mạnh đặc biệt to lớn trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trước hết, minh bạch giúp thu hẹp không gian tồn tại của thông tin sai lệch. Khi dữ liệu chính thống được công bố đầy đủ, kịp thời và có thể kiểm chứng, các luận điệu xuyên tạc sẽ mất đi cơ sở để tồn tại. Đây cũng là cách cụ thể hóa yêu cầu của Đảng về “chủ động cung cấp thông tin chính thống, kịp thời định hướng dư luận xã hội”. Bên cạnh đó, minh bạch tài chính góp phần quan trọng trong việc củng cố niềm tin của nhân dân. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh việc: “chú trọng đối thoại, lắng nghe ý kiến, kịp thời giải quyết những bức xúc, kiến nghị chính đáng của Nhân dân… góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng”. Niềm tin này không thể chỉ được xây dựng bằng tuyên truyền một chiều, mà phải dựa trên sự minh bạch, trung thực và trách nhiệm trong quản lý. Khi người dân có thể tiếp cận thông tin rõ ràng về phương thức Nhà nước huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực, họ sẽ có cơ sở để tin tưởng vào tính đúng đắn của đường lối phát triển. Hơn nữa, minh bạch tài chính còn góp phần khẳng định tính chính danh của Nhà nước và hiệu quả của mô hình phát triển. Những thành tựu về tăng trưởng kinh tế, ổn định vĩ mô hay cải thiện đời sống người dân khi được thể hiện qua các số liệu cụ thể, đáng tin cậy sẽ là minh chứng thuyết phục nhất cho sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng. Đồng thời, việc công khai cả những hạn chế, yếu kém cũng thể hiện rõ tinh thần cầu thị, trách nhiệm với Nhân dân và khẳng định quyết tâm đổi mới, qua đó càng củng cố niềm tin xã hội. Đặc biệt, trong đấu tranh phản bác các luận điệu sai trái, thù địch, minh bạch tài chính đóng vai trò như một “vũ khí mềm nhưng sắc bén”. Các số liệu kế toán, kiểm toán - với tính hệ thống, tính chuẩn hóa và được kiểm chứng độc lập - là cơ sở khoa học để bác bỏ những luận điệu thiếu căn cứ. Điều này phù hợp với yêu cầu của Nghị quyết 35 về việc “nâng cao chất lượng, hiệu quả đấu tranh phản bác, bảo đảm tính thuyết phục, khoa học”. Để phát huy tối đa vai trò của minh bạch thông tin tài chính, cần triển khai đồng bộ, toàn diện nhiều giải pháp. Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế về kế toán, kiểm toán theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, bảo đảm tính nhất quán, minh bạch và dễ so sánh của thông tin. Đây cũng là nội dung phù hợp với định hướng trong Văn kiện Đại hội XIV về “hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và công bố thông tin tài chính. Việc sử dụng các công nghệ hiện đại như dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) hay hệ thống dữ liệu mở không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn hỗ trợ người dân dễ dàng tiếp cận và khai thác thông tin. Đây là hướng đi tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số và cũng là giải pháp quan trọng để nâng cao tính minh bạch. Thứ ba, tăng cường năng lực truyền thông và “dịch” thông tin tài chính theo hướng dễ hiểu, thân thiện với công chúng. Thông tin dù chính xác nhưng khó hiểu thì vẫn có thể bị hiểu sai hoặc bị lợi dụng. Do đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ liên ngành giữa các cơ quan quản lý, báo chí và giới nghiên cứu trong việc phân tích, giải thích và lan tỏa thông tin chính thống. Thứ tư, phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong việc thực hiện minh bạch và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Mỗi cán bộ không chỉ là người thực thi chính sách mà còn là “chủ thể truyền thông”, góp phần lan tỏa thông tin đúng đắn và đấu tranh với các quan điểm sai trái. Cuối cùng, cần xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh, trong đó mỗi người dân đều có khả năng tiếp cận, phân tích và đánh giá thông tin một cách độc lập, khách quan. Đây chính là nền tảng quan trọng để nâng cao “sức đề kháng” của xã hội trước “virus” thông tin sai lệch. Trong hệ thống các thiết chế bảo đảm minh bạch tài chính công, Kiểm toán nhà nước đóng vai trò quan trọng như một cơ quan kiểm tra độc lập, khách quan và có tính pháp lý cao đối với việc quản lý, sử dụng tài chính công và tài sản công. Luật Kiểm toán nhà nước năm 2015 đã xác định rõ chức năng của cơ quan này là kiểm tra, xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính, đánh giá tính tuân thủ pháp luật và hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước. Thông qua kết quả của hoạt động kiểm toán, các thông tin tài chính không chỉ được “soi chiếu” dưới góc độ kỹ thuật mà còn được kiểm chứng về bản chất, qua đó gia tăng độ tin cậy và giá trị sử dụng của thông tin tài chính. Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu về công khai, minh bạch ngày càng cao, vai trò của Kiểm toán nhà nước càng trở nên nổi bật. Các báo cáo kiểm toán không chỉ giúp phát hiện, xử lý sai phạm, thất thoát, lãng phí mà còn cung cấp những khuyến nghị chính sách quan trọng nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính công. Việc công khai kết quả kiểm toán theo quy định đã góp phần đưa thông tin tài chính đến gần hơn với người dân, qua đó nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan, đơn vị được kiểm toán. Đây chính là một trong những biểu hiện cụ thể của yêu cầu “tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình” mà Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã đề ra. Không chỉ dừng lại ở chức năng kiểm tra, Kiểm toán nhà nước còn đóng vai trò như một “công cụ bảo đảm niềm tin” của xã hội đối với hệ thống tài chính công. Trong bối những thông tin chưa được kiểm chứng chính là cái cớ để các thế lực thù địch xuyên tạc, việc tồn tại một cơ quan kiểm toán độc lập, hoạt động theo nguyên tắc pháp quyền, sẽ giúp cung cấp những bằng chứng khách quan, khoa học để làm rõ bản chất vấn đề. Những số liệu đã được kiểm toán vì thế trở thành nguồn thông tin đáng tin cậy, góp phần định hướng dư luận và hỗ trợ hiệu quả cho công tác đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Có thể khẳng định rằng, Kiểm toán nhà nước không chỉ là “người gác cổng” của tính minh bạch tài chính công, mà còn là một trụ cột quan trọng trong việc củng cố kỷ luật, kỷ cương tài chính và tăng cường niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tiếp tục nâng cao năng lực, tính độc lập và hiệu quả hoạt động của Kiểm toán Nhà nước sẽ có ý nghĩa chiến lược, góp phần bảo đảm sự minh bạch, bền vững của nền tài chính quốc gia và qua đó phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngày càng gắn chặt với dữ liệu và thông tin. Minh bạch thông tin tài chính, với vai trò là “ngôn ngữ của sự thật”, không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia mà còn là trụ cột quan trọng trong việc củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Việc tiếp tục đảm bảo minh bạch tài chính vì thế không chỉ là yêu cầu của phát triển kinh tế mà chính là nhiệm vụ chính trị có ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn hiện nay. Tài liệu tham khảo: 1. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng; 2. Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) là lĩnh vực khoa học máy tính nghiên cứu, xây dựng các hệ thống có khả năng thực hiện những nhiệm vụ vốn đòi hỏi trí tuệ con người: hiểu ngôn ngữ, nhận dạng, suy luận, ra quyết định. Đối với hoạt động kiểm toán, AI hỗ trợ kiểm toán viên một cách hiệu quả trong việc thu thập thông tin và lập kế hoạch kiểm toán; trong phân tích hồ sơ, bóc tách dữ liệu; hỗ trợ soát xét tuân thủ quy định, văn bản pháp luật; hỗ trợ tổng hợp, lập và rà soát báo cáo kiểm toán. Tuy nhiên, do yêu cầu công việc, bên cạnh việc khai thác có kiểm soát các nền tảng AI thương mại, Kiểm toán nhà nước chủ trương đầu tư xây dựng các ứng dụng AI nội bộ. 1. Sự cần thiêt của các công cụ AI nội bộ do Kiểm toán nhà nước phát triển Một là, yêu cầu bảo mật và an toàn dữ liệu đặc thù của khu vực công. Hồ sơ kiểm toán, dữ liệu ngân sách, dữ liệu của đơn vị được kiểm toán là tài liệu mật hoặc nội bộ, không được phép đưa lên ChatGPT, Gemini hay các nền tảng AI công cộng, do dữ liệu sẽ rời khỏi hạ tầng của Kiểm toán nhà nước và có thể bị sử dụng để huấn luyện mô hình của bên thứ ba. Ứng dụng nội bộ bảo đảm toàn bộ dữ liệu được xử lý, lưu trữ trong phạm vi hệ thống thông tin của cơ quan. Hai là, tính đặc thù của tri thức kiểm toán nhà nước. Các công cụ AI phổ thông được huấn luyện trên dữ liệu mở toàn cầu, không hiểu sâu hệ thống pháp luật Việt Nam về ngân sách nhà nước, Luật Kiểm toán nhà nước, Hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nước và quy trình kiểm toán của ngành. Ứng dụng tự xây dựng được huấn luyện, tinh chỉnh trên kho dữ liệu nghiệp vụ của Kiểm toán nhà nước sẽ cho kết quả chính xác và phù hợp ngữ cảnh hơn. Ba là, khả năng tích hợp vào quy trình và hệ thống nội bộ. Ứng dụng do Kiểm toán nhà nước xây dựng kết nối trực tiếp với cơ sở dữ liệu hồ sơ kiểm toán, hệ thống quản lý văn bản điều hành, kho báo cáo kiểm toán, kho đề tài nghiên cứu khoa học - điều mà công cụ bên ngoài không thể thực hiện được. Bốn là, chủ động công nghệ, không phụ thuộc nhà cung cấp nước ngoài. Tự chủ ứng dụng giúp giảm rủi ro gián đoạn dịch vụ, thay đổi chính sách giá hoặc hạn chế truy cập từ phía nhà cung cấp; đồng thời phù hợp với định hướng tự chủ công nghệ và chương trình chuyển đổi số quốc gia. Năm là, trách nhiệm giải trình và kiểm soát chất lượng đầu ra. Kết quả của ứng dụng AI sử dụng trong hoạt động kiểm toán phải truy xuất được nguồn, kiểm chứng được và chịu trách nhiệm pháp lý. Yêu cầu này chỉ đáp ứng được khi Kiểm toán nhà nước làm chủ mô hình, dữ liệu huấn luyện và quy trình kiểm soát. 2. Một số ứng dụng AI của Kiểm toán nhà nước 2.1 Ứng dụng AI khai thác sai sót trên Báo cáo kiểm toán lĩnh vực ngân sách địa phương - Bối cảnh và nhu cầu: Qua nhiều năm, Kiểm toán nhà nước đã tích lũy khối lượng lớn báo cáo kiểm toán ngân sách địa phương. Các sai sót, hạn chế được phát hiện nằm rải rác trong hàng nghìn trang văn bản phi cấu trúc; việc tổng hợp thủ công để nhận diện vấn đề có tính hệ thống tốn nhiều thời gian và dễ bỏ sót. - Mục tiêu: Khai thác tự động kho báo cáo kiểm toán đã phát hành nhằm tổng hợp, phân loại sai sót và nhận diện các mẫu hình sai sót lặp lại qua các năm và giữa các địa phương, phục vụ định hướng kiểm toán, xây dựng cẩm nang nghiệp vụ và kiến nghị hoàn thiện chính sách. - Tính năng chính: (i) bóc tách tự động các đoạn mô tả sai sót, kiến nghị từ báo cáo kiểm toán; (ii) phân loại sai sót theo bộ danh mục chuẩn (lập dự toán, chấp hành, quyết toán, đầu tư công, quản lý tài sản…); (iii) thống kê tần suất, giá trị xử lý tài chính theo loại sai sót, theo địa phương, theo năm; (iv) nhận diện mẫu hình lặp lại và xu hướng qua thời gian; (v) tra cứu ngữ nghĩa: nhập mô tả tình huống, hệ thống trả về các sai sót tương tự đã từng được phát hiện kèm trích dẫn nguồn báo cáo. - Quy trình sử dụng: Đăng nhập bằng tài khoản nội bộ → chọn phạm vi khai thác (năm, địa phương, lĩnh vực) → nhập yêu cầu tra cứu hoặc chọn báo cáo thống kê có sẵn → nhận kết quả kèm trích dẫn đến đoạn gốc trong báo cáo nguồn → xuất kết quả ra bảng tính/văn bản phục vụ tổng hợp. - Đối tượng và phạm vi áp dụng: Các đơn vị tham mưu tổng hợp, các Kiểm toán nhà nước khu vực thực hiện kiểm toán ngân sách địa phương; sử dụng trong giai đoạn xây dựng kế hoạch kiểm toán năm, chuẩn bị kiểm toán và tổng kết, đánh giá theo chuyên đề. 2.2 Ứng dụng AI hỗ trợ công tác kiểm soát chất lượng kiểm toán - Bối cảnh và nhu cầu: Hệ thống kiểm soát chất lượng hiện hành đang bộc lộ độ trễ và rủi ro hệ thống do sự mất cân đối giữa khối lượng tài liệu ngày càng lớn và phương pháp rà soát thủ công, chọn mẫu. Ba điểm nghẽn chính đã được nhận diện: (i) phương pháp chọn mẫu không bảo đảm rà soát 100% hồ sơ, tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt sai sót trọng yếu; (ii) thông tin dễ bị đứt gãy, lược bỏ, thay đổi bản chất hoặc sai lệch số học trong quá trình tổng hợp qua nhiều cấp - từ Nhật ký kiểm toán lên Tổ, Đoàn, Vụ (thực tế đã xảy ra trường hợp sao chép kết quả từ Biên bản kiểm toán của Tổ lên Dự thảo báo cáo cấp Vụ làm thiếu sót một kiến nghị thu hồi tài chính mà cán bộ kiểm soát không thể phát hiện ngay do hồ sơ quá dày); (iii) tính chủ quan trong đánh giá, đối chiếu vi phạm và khó khăn trong thẩm định tức thời hiệu lực của hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật được viện dẫn - đã có trường hợp sử dụng Thông tư hết hiệu lực làm căn cứ kết luận, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của kết luận kiểm toán. Về mặt công nghệ, các công cụ truyền thống (chức năng Compare của Word, tìm kiếm từ khóa) hoạt động theo cơ chế so khớp mặt chữ nên bất lực trước ngôn ngữ hành chính phong phú, nhiều cách diễn đạt đồng nghĩa; chỉ nền tảng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) - so sánh văn bản theo ngữ nghĩa trên không gian vector thay vì theo ký tự - mới giải quyết được triệt để yêu cầu đối chiếu nghiệp vụ. - Mục tiêu: Số hóa toàn bộ quy trình kiểm soát chất lượng thông qua việc đối chiếu tự động, đạt độ phủ 100% hồ sơ trên toàn bộ luồng dữ liệu kiểm toán - từ Nhật ký kiểm toán đến Báo cáo kiểm toán phát hành; bảo đảm tính trọn vẹn, nhất quán của thông tin qua các cấp tổng hợp; phát hiện sớm sai lệch số liệu, thay đổi bản chất nhận định và rủi ro pháp lý về căn cứ viện dẫn để cảnh báo kịp thời cho cán bộ kiểm soát và lãnh đạo. - Tính năng chính: Hệ thống được tùy biến để giải quyết trọn vẹn 7 bài toán đối chiếu luồng dữ liệu của hoạt động kiểm toán, theo đúng trình tự hình thành hồ sơ. Xuyên suốt 7 bài toán, hệ thống ứng dụng năng lực hiểu ngữ nghĩa của AI để nhận diện sự tương ứng nghiệp vụ dù cách hành văn khác nhau (ví dụ “rà soát dự toán công trình” và “kiểm tra hồ sơ thiết kế kỹ thuật”), trích xuất và đối soát con số cụ thể, đồng thời hỗ trợ thẩm định trạng thái hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật được viện dẫn. - Quy trình sử dụng: Cán bộ kiểm soát chọn hồ sơ cuộc kiểm toán và cặp tài liệu cần đối chiếu theo một trong 7 bài toán (hoặc chạy đồng thời toàn luồng) → hệ thống tự động phân tích, đối chiếu ngữ nghĩa và số liệu → nhận kết quả dưới dạng bảng thống kê các điểm chênh lệch, phân mức cảnh báo (cảnh báo đỏ đối với sai lệch trọng yếu) kèm dẫn chiếu đến vị trí cụ thể trong tài liệu gốc → cán bộ kiểm soát kiểm tra trực tiếp từng cảnh báo trên hồ sơ, xác nhận hoặc loại trừ → tổng hợp các cảnh báo đã xác nhận vào báo cáo kiểm soát chất lượng; riêng bài toán 7, hồ sơ chỉ chuyển sang khâu phát hành khi hệ thống xác nhận khớp đúng 100% hoặc các sai lệch đã được xử lý, giải trình. - Đối tượng và phạm vi áp dụng: Vụ Chế độ và Kiểm soát chất lượng kiểm toán, các tổ kiểm soát chất lượng tại đơn vị chủ trì cuộc kiểm toán sử dụng trong hoạt động kiểm soát thường xuyên và đột xuất; lãnh đạo Đoàn, Tổ trưởng sử dụng để tự rà soát hồ sơ trước khi trình từng cấp; áp dụng trên toàn bộ chuỗi tài liệu của cuộc kiểm toán, từ Nhật ký kiểm toán đến Báo cáo kiểm toán phát hành. Kết quả của hệ thống là thông tin cảnh báo hỗ trợ; việc xác nhận sai sót và kết luận kiểm soát chất lượng thuộc trách nhiệm của cán bộ kiểm soát theo quy định. 2.3 Ứng dụng AI hỗ trợ xác định, lựa chọn đơn vị được kiểm toán phục vụ lập kế hoạch kiểm toán năm (lĩnh vực tài chính, ngân hàng) - Bối cảnh và nhu cầu: Số lượng tổ chức tài chính, ngân hàng thuộc phạm vi kiểm toán lớn trong khi nguồn lực kiểm toán có hạn; việc lựa chọn đơn vị đưa vào kế hoạch năm cần dựa trên đánh giá rủi ro định lượng, khách quan thay vì chủ yếu định tính như trước. - Mục tiêu: Phân tích dữ liệu đa nguồn để chấm điểm rủi ro, từ đó gợi ý danh sách đơn vị ưu tiên đưa vào kế hoạch kiểm toán năm theo nguyên tắc kiểm toán dựa trên rủi ro. - Tính năng chính: (i) tích hợp, chuẩn hóa dữ liệu từ báo cáo tài chính, chỉ tiêu an toàn hoạt động, kết quả kiểm toán/thanh tra các kỳ trước và thông tin giám sát; (ii) bộ mô hình chấm điểm rủi ro theo nhóm tiêu chí (quy mô, chất lượng tài sản, hiệu quả, tuân thủ, lịch sử sai sót, thời gian từ lần kiểm toán gần nhất); (iii) xếp hạng và phân nhóm đơn vị theo mức rủi ro, hiển thị trực quan; (iv) giải thích cấu phần điểm rủi ro của từng đơn vị (yếu tố nào đóng góp chính); (v) mô phỏng phương án kế hoạch theo các kịch bản nguồn lực khác nhau. Kiểm toán nhà nước tham gia sâu rộng vào các hoạt động nghiên cứu và phát triển AI - Quy trình sử dụng: Cập nhật dữ liệu kỳ đánh giá → chạy mô hình chấm điểm → rà soát bảng xếp hạng và phần giải thích điểm số → bộ phận tham mưu điều chỉnh trọng số/tiêu chí nếu cần và kết hợp các yêu cầu quản lý nhà nước khác → trình danh mục dự kiến để cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định. - Đối tượng và phạm vi áp dụng: Đơn vị chủ trì kiểm toán lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bộ phận xây dựng kế hoạch kiểm toán năm. Kết quả xếp hạng chỉ là một căn cứ tham mưu; quyết định lựa chọn thuộc thẩm quyền của lãnh đạo Kiểm toán nhà nước theo quy định. 2.4 Ứng dụng AI trong khai thác, phân tích, tổng hợp kết quả đề tài nghiên cứu khoa học - Bối cảnh và nhu cầu: Kho đề tài nghiên cứu khoa học của Kiểm toán nhà nước tích lũy qua nhiều năm chứa nhiều kết quả có giá trị nhưng phân tán, khó tra cứu; tri thức từ các đề tài chưa được kết nối với hoạt động nghiệp vụ và đào tạo. - Mục tiêu: Biến kho đề tài thành kho tri thức “sống”: tra cứu nhanh theo ngữ nghĩa, tóm tắt tự động, liên kết tri thức giữa các đề tài và giữa đề tài với thực tiễn kiểm toán. - Tính năng chính: (i) tìm kiếm ngữ nghĩa toàn văn kho đề tài (tìm theo nội dung, không chỉ theo tên đề tài); (ii) tóm tắt tự động từng đề tài ở nhiều cấp độ (3 câu, 1 trang, tóm tắt theo chương); (iii) hỏi - đáp trên kho tri thức kèm trích dẫn đến đề tài và vị trí trang nguồn; (iv) liên kết các đề tài cùng chủ đề, phát hiện khoảng trống nghiên cứu và nội dung trùng lặp phục vụ xét duyệt đề tài mới; (v) tổng hợp các kiến nghị từ nhiều đề tài theo chủ đề phục vụ xây dựng văn bản, chính sách. - Quy trình sử dụng: Nhập câu hỏi hoặc chủ đề cần tra cứu → hệ thống trả về câu trả lời tổng hợp kèm danh mục đề tài nguồn và trích dẫn → mở bản tóm tắt hoặc toàn văn đề tài để kiểm chứng → lưu/xuất kết quả tổng hợp. - Đối tượng và phạm vi áp dụng: Đơn vị quản lý khoa học, các ban chủ nhiệm đề tài, giảng viên và toàn thể công chức có nhu cầu tra cứu tri thức nghiệp vụ; phục vụ hoạt động nghiên cứu, đào tạo và tham mưu chính sách. 2.5 Ứng dụng AI trong lập, thẩm định dự thảo văn bản, xử lý văn bản, tờ trình - Bối cảnh và nhu cầu: Khối lượng văn bản hành chính (công văn, tờ trình, quyết định, báo cáo) phát sinh hằng ngày rất lớn; việc soạn thảo, kiểm tra thể thức, rà soát căn cứ pháp lý chiếm nhiều thời gian của chuyên viên và bộ phận thẩm định. - Mục tiêu: Rút ngắn thời gian lập, thẩm định và xử lý văn bản hành chính; nâng cao tính thống nhất về thể thức và chất lượng căn cứ pháp lý của văn bản do các đơn vị phát hành. - Tính năng chính: (i) hỗ trợ soạn dự thảo theo mẫu và theo loại văn bản, kế thừa dữ liệu từ hệ thống quản lý văn bản; (ii) kiểm tra tự động thể thức, kỹ thuật trình bày văn bản theo quy định hiện hành về công tác văn thư (Nghị định số 30/2020/NĐ-CP), cảnh báo lỗi cụ thể; (iii) đối chiếu căn cứ pháp lý: kiểm tra số hiệu, trích yếu, tình trạng hiệu lực của văn bản được viện dẫn trên cơ sở dữ liệu văn bản; (iv) tóm tắt văn bản đến và gợi ý phương án xử lý, dự thảo phiếu trình; (v) so sánh các phiên bản dự thảo, tổng hợp ý kiến góp ý của các đơn vị. - Quy trình sử dụng: Chuyên viên tạo dự thảo trên hệ thống (tự soạn hoặc dùng AI khởi tạo từ yêu cầu) → chạy kiểm tra thể thức và căn cứ pháp lý, xử lý các cảnh báo → trình lãnh đạo; bộ phận thẩm định sử dụng cùng công cụ để rà soát độc lập → hoàn thiện, phát hành theo quy trình văn thư. - Đối tượng và phạm vi áp dụng: Toàn thể công chức tham gia soạn thảo, xử lý văn bản; văn phòng và các bộ phận thẩm định văn bản tại các đơn vị. Người soạn thảo và người ký vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, thể thức văn bản theo quy định. 3. Một số yêu cầu khi sử dụng các ứng dụng AI trong hoạt động công vụ Việc sử dụng AI tại Kiểm toán nhà nước phải đặt trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, trọng tâm gồm: Pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước (Luật Bảo vệ bí mật nhà nước và các văn bản hướng dẫn; danh mục bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực kiểm toán nhà nước): nghiêm cấm cung cấp, chuyển giao thông tin mật cho tổ chức, cá nhân không có thẩm quyền - bao gồm việc nhập vào hệ thống AI bên ngoài; Pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng: yêu cầu bảo vệ hệ thống thông tin theo cấp độ; kiểm soát luồng dữ liệu ra ngoài hệ thống; Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân: dữ liệu cá nhân thu thập trong hoạt động kiểm toán (thông tin cán bộ, người nộp thuế, đối tượng thụ hưởng ngân sách…) chỉ được xử lý đúng mục đích; việc chuyển dữ liệu cá nhân vào dịch vụ AI có máy chủ ở nước ngoài tiềm ẩn vi phạm quy định về chuyển dữ liệu ra nước ngoài; Luật Kiểm toán nhà nước và Hệ thống chuẩn mực kiểm toán nhà nước: nghĩa vụ bảo mật thông tin của đơn vị được kiểm toán; trách nhiệm nghề nghiệp của kiểm toán viên đối với bằng chứng và kết luận kiểm toán; Quy chế, quy định nội bộ của Kiểm toán nhà nước về quản lý, sử dụng hệ thống công nghệ thông tin, hồ sơ kiểm toán và các văn bản chỉ đạo về ứng dụng AI (cập nhật theo hướng dẫn hiện hành của cơ quan tại từng thời điểm). Bên cạnh đó, cần nhận diện được các rủi ro khi sử dụng AI như: Lộ lọt bí mật nhà nước, bí mật nghiệp vụ; Vi phạm dữ liệu cá nhân; Ảo giác - sai lệch chuyên môn; Tấn công qua dữ liệu đầu vào (prompt injection); Phụ thuộc - suy giảm năng lực thẩm định; Mạo danh - lừa đảo bằng AI (deepfake); Rủi ro pháp lý về trách nhiệm. Do đó, kiểm toán viên cần tuân thủ quy tắc “10 không 5 phải” khi sử dụng AI. KHÔNG nhập thông tin thuộc danh mục bí mật nhà nước vào bất kỳ hệ thống AI nào chưa được phê duyệt riêng; KHÔNG nhập hồ sơ kiểm toán, dữ liệu của đơn vị được kiểm toán, dự thảo báo cáo chưa phát hành vào AI công cộng; KHÔNG nhập dữ liệu cá nhân (họ tên gắn với số định danh, tài khoản, thu nhập, sức khỏe…) vào AI công cộng; KHÔNG sử dụng tài khoản AI cá nhân/miễn phí cho công việc cơ quan; KHÔNG nhập mật khẩu, chuỗi kết nối, sơ đồ hạ tầng, địa chỉ máy chủ nội bộ vào prompt; KHÔNG đưa nguyên kết quả AI vào văn bản nghiệp vụ khi chưa kiểm chứng nguồn, số liệu, căn cứ pháp lý; KHÔNG dùng AI để đưa ra kết luận, ý kiến kiểm toán, xác định hành vi vi phạm thay cho xét đoán của kiểm toán viên; KHÔNG cài đặt ứng dụng, tiện ích AI không rõ nguồn gốc trên thiết bị công vụ; không cấp quyền truy cập hộp thư, ổ lưu trữ cơ quan cho dịch vụ AI chưa được phê duyệt; KHÔNG dùng AI tạo nội dung giả mạo văn bản, chữ ký, con dấu, hình ảnh, giọng nói dưới mọi hình thức, mục đích; KHÔNG che giấu việc sử dụng AI khi cấp có thẩm quyền yêu cầu báo cáo về quá trình tạo lập sản phẩm. PHẢI ẩn danh hóa, khái quát hóa dữ liệu trước khi tương tác với AI (kể cả với dữ liệu Cấp 2); PHẢI kiểm chứng độc lập mọi số liệu, trích dẫn pháp lý, kết quả tính toán do AI cung cấp trước khi sử dụng; PHẢI sử dụng đúng nền tảng, đúng tài khoản được cơ quan cấp và bật xác thực hai yếu tố; PHẢI báo cáo ngay đầu mối an toàn thông tin của đơn vị khi phát hiện hoặc nghi ngờ lộ lọt dữ liệu qua AI (kể cả do chính mình thao tác nhầm) để xử lý kịp thời; PHẢI chịu trách nhiệm cá nhân toàn diện về sản phẩm cuối cùng theo quy định về trách nhiệm công vụ và đạo đức nghề nghiệp kiểm toán viên nhà nước. Ứng dụng AI trong các hoạt động công cụ là xu hướng thời đại, là đòi hỏi khách quan của quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, để AI thực sự là công cụ hỗ trợ đắc lực cho công việc, kiểm toán viên cần được trang bị kiến thức toàn diện về AI, đặc biệt là đạo đức AI.

         Giai đoạn 2026–2030, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong phát triển kết cấu hạ tầng, tạo động lực tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Với quy mô vốn đầu tư công rất lớn, cùng yêu cầu đẩy nhanh tiến độ thực hiện và giải ngân, rủi ro không chỉ nằm ở tình trạng chậm giải ngân mà còn ở nguy cơ chạy theo tiến độ, làm phát sinh thất thoát, lãng phí, tăng tổng mức đầu tư, giảm chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn. Bài viết phân tích các nhóm rủi ro chủ yếu trong toàn bộ chu trình đầu tư công, từ quyết định đầu tư, đấu thầu, thực hiện dự án đến thanh toán, quyết toán và khai thác công trình; đồng thời đề xuất đổi mới hoạt động kiểm toán theo hướng dựa trên rủi ro, tăng cường kiểm toán hoạt động, ứng dụng dữ liệu số và thiết lập cơ chế cảnh báo sớm. Trọng tâm là chuyển từ kiểm toán chủ yếu phát hiện sai phạm sau khi xảy ra sang góp phần phòng ngừa rủi ro, nâng cao trách nhiệm giải trình và giá trị đồng tiền của nguồn lực công.           Từ khóa: Đầu tư công; giải ngân; kiểm toán; kiểm soát rủi ro; kiểm toán hoạt động; hiệu quả đầu tư.           Áp lực giải ngân lớn và yêu cầu kiểm soát rủi ro mới           Giai đoạn 2026–2030 mở ra một chu kỳ đầu tư công có quy mô lớn. Quốc hội đã quyết định tổng mức vốn kế hoạch đầu tư công trung hạn nguồn ngân sách nhà nước giai đoạn 2026–2030 là 8,22 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương 3,8 triệu tỷ đồng và ngân sách địa phương 4,42 triệu tỷ đồng. Mục tiêu đặt ra là đưa tỷ trọng vốn đầu tư công lên khoảng 20–22% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, đồng thời phấn đấu tỷ lệ giải ngân hằng năm trên 95%. Riêng năm 2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư công được giao đã vượt 1 triệu tỷ đồng. Đến hết tháng 8/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt xấp xỉ một nửa kế hoạch. Điều này đồng nghĩa với việc một khối lượng vốn rất lớn tiếp tục phải được đưa vào nền kinh tế trong những tháng còn lại. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đẩy nhanh giải ngân là cần thiết. Đầu tư công chậm làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách, kéo dài thời gian thi công, gia tăng chi phí cơ hội và hạn chế khả năng dẫn dắt đầu tư xã hội. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ kiểm toán, vấn đề không chỉ là giải ngân chậm. Khi chỉ tiêu giải ngân trở thành áp lực quá lớn, nguy cơ xuất hiện tâm lý “giải ngân bằng mọi giá” cũng cần được nhận diện. Áp lực hoàn thành kế hoạch có thể dẫn đến việc đẩy nhanh nghiệm thu, thanh toán khi hồ sơ chưa thật sự đầy đủ; điều chỉnh khối lượng, đơn giá hoặc hợp đồng chưa chặt chẽ; lựa chọn nhà thầu chưa đáp ứng đầy đủ năng lực; hay ưu tiên tiến độ trước mắt hơn chất lượng và hiệu quả dài hạn của công trình. Do đó, bài toán của giai đoạn 2026–2030 phải được đặt đầy đủ hơn: không chỉ giải ngân nhanh, mà phải giải ngân đúng, an toàn, tiết kiệm và tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra. Đây chính là điểm đặt ra yêu cầu phải đổi mới hoạt động kiểm toán nhà nước.           Rủi ro hình thành từ toàn bộ vòng đời dự án           Một hạn chế thường gặp trong quản lý đầu tư công là tập trung kiểm soát quá nhiều ở khâu thanh toán, quyết toán, trong khi nhiều nguyên nhân gây thất thoát và lãng phí đã hình thành từ trước đó.           Trước hết là rủi ro trong quyết định đầu tư. Nếu việc xác định nhu cầu đầu tư chưa chính xác, phương án kỹ thuật chưa tối ưu, dự báo lưu lượng hoặc nhu cầu sử dụng chưa sát thực tế, tổng mức đầu tư tính toán thiếu căn cứ thì rủi ro đã xuất hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.Một dự án được lựa chọn không đúng ưu tiên có thể vẫn giải ngân đầy đủ và đúng quy trình nhưng hiệu quả xã hội thấp. Ngược lại, một dự án thật sự cấp thiết nhưng chuẩn bị đầu tư không tốt có thể liên tục điều chỉnh, kéo dài tiến độ và đội vốn. Vì vậy, kiểm toán đầu tư công cần quan tâm nhiều hơn tới câu hỏi: Dự án có thực sự cần thiết hay không? Quy mô đầu tư có hợp lý không? Lợi ích dự kiến có tương xứng với chi phí ngân sách bỏ ra hay không? Nhóm rủi ro thứ hai nằm ở đấu thầu và quản lý hợp đồng. Khi hàng loạt dự án lớn được triển khai cùng thời điểm, năng lực nhà thầu, nguồn cung nhân công, thiết bị và vật liệu đều chịu áp lực. Rủi ro không chỉ là thông thầu, gian lận hoặc vi phạm quy trình đấu thầu, mà còn có thể xuất hiện ở việc chọn nhà thầu chào giá thấp nhưng năng lực thực hiện hạn chế, dẫn đến chậm tiến độ và phát sinh điều chỉnh sau đó. Đặc biệt cần chú ý đến tình trạng tăng khối lượng, điều chỉnh hợp đồng, bổ sung hạng mục hoặc thay đổi thiết kế sau đấu thầu. Đây là những khu vực có mức độ rủi ro cao đối với chi phí đầu tư.           Nhóm rủi ro thứ ba liên quan đến giải phóng mặt bằng, vật liệu và điều kiện thi công. Nhiều dự án giao thông lớn phụ thuộc mạnh vào tiến độ bàn giao mặt bằng, nguồn cát, đá, đất đắp và sự phối hợp giữa nhiều địa phương. Chậm ở một khâu có thể làm chậm cả dự án. Khi phải bù tiến độ trong thời gian ngắn, nguy cơ chi phí tăng, quản lý chất lượng không chặt hoặc thay đổi phương án thi công cũng tăng theo.           Nhóm rủi ro thứ tư là dồn giải ngân vào cuối năm. Nếu phần lớn vốn được giải ngân trong thời gian ngắn, cơ quan quản lý dễ tập trung vào tỷ lệ hoàn thành kế hoạch vốn mà xem nhẹ chất lượng của khối lượng đã nghiệm thu.           Ở đây cần phân biệt rõ: giải ngân là đầu vào tài chính, không phải kết quả cuối cùng của đầu tư công. Một dự án có thể giải ngân hết vốn nhưng nếu chậm khai thác, công suất sử dụng thấp, chi phí duy tu cao hoặc không tạo ra lợi ích kinh tế - xã hội như dự kiến thì chưa thể coi là thành công.           Kiểm toán cần chuyển mạnh sang phương pháp dựa trên rủi ro           Trước quy mô đầu tư công ngày càng lớn, hoạt động kiểm toán không thể dàn đều nguồn lực cho mọi chương trình, dự án. Kế hoạch kiểm toán năm 2026 của Kiểm toán nhà nước đã tập trung hơn vào các chuyên đề, dự án quan trọng quốc gia và những lĩnh vực có rủi ro cao. Đồng thời, việc xây dựng kế hoạch kiểm toán trung hạn giai đoạn 2026–2028 tạo điều kiện để tăng tính chủ động trong lựa chọn đối tượng kiểm toán.           Tuy nhiên, trong giai đoạn tới cần tiến thêm một bước: chuyển từ lựa chọn đối tượng kiểm toán theo kinh nghiệm và chu kỳ sang quản trị danh mục kiểm toán dựa trên mức độ rủi ro. Theo đó, cần xây dựng hệ thống chỉ báo nhận diện dự án có nguy cơ cao, chẳng hạn: Quy mô vốn lớn; tổng mức đầu tư tăng nhiều lần; tiến độ kéo dài; tỷ lệ giải ngân bất thường; tạm ứng cao; thay đổi thiết kế nhiều; giá trúng thầu sát giá gói thầu; tập trung nhiều hợp đồng vào một nhóm nhà thầu; phát sinh khối lượng lớn; hoặc đơn vị có nhiều kiến nghị kiểm toán chưa được thực hiện. Thông qua chấm điểm rủi ro, Kiểm toán nhà nước có thể tập trung nhân lực vào những nơi khả năng xảy ra sai phạm hoặc thất thoát lớn nhất. Cách tiếp cận này vừa nâng cao hiệu quả kiểm toán, vừa phù hợp với thực tế nguồn lực kiểm toán luôn có giới hạn trong khi phạm vi đầu tư công rất rộng.           Hướng tới kiểm toán toàn bộ vòng đời dự án           Để nâng cao hiệu quả kiểm soát, có thể tiếp cận hoạt động kiểm toán đầu tư công theo 5 tầng liên tục. Tầng thứ nhất là kiểm toán quyết định đầu tư và phân bổ vốn. Trọng tâm là xem xét cơ sở lựa chọn dự án, tính cần thiết, dự báo nhu cầu, khả năng cân đối vốn, phương án kỹ thuật và hiệu quả kinh tế - xã hội. Tầng thứ hai là kiểm toán công tác chuẩn bị đầu tư và đấu thầu. Cần tập trung vào chất lượng khảo sát, lập thiết kế, dự toán, hồ sơ mời thầu, lựa chọn nhà thầu và các điều khoản hợp đồng có nguy cơ làm tăng chi phí về sau. Tầng thứ ba là kiểm toán quá trình thực hiện và giải ngân. Đây là khu vực kiểm toán truyền thống, nhưng cần ứng dụng mạnh dữ liệu số để phát hiện bất thường về khối lượng, đơn giá, nghiệm thu, tạm ứng, điều chỉnh hợp đồng và thanh toán. Tầng thứ tư là kiểm toán kết quả và hiệu quả khai thác. Đây là nội dung cần được tăng cường trong giai đoạn tới. Kiểm toán không chỉ hỏi công trình đã hoàn thành hay chưa, mà phải đánh giá tài sản công hình thành có phát huy công suất không, có giải quyết được điểm nghẽn phát triển không và hiệu quả thực tế có tương xứng với vốn đầu tư không. Tầng thứ năm là kiểm toán chính sách. Từ kết quả nhiều cuộc kiểm toán, cần nhận diện những hạn chế có tính hệ thống về định mức, đấu thầu, định giá, hợp đồng, phân cấp hoặc bố trí vốn để kiến nghị sửa đổi chính sách. Như vậy, giá trị của kiểm toán không chỉ nằm ở phát hiện từng sai phạm cụ thể mà còn ở khả năng ngăn ngừa những sai lệch mang tính hệ thống.           Đẩy mạnh kiểm toán hoạt động và đánh giá “giá trị đồng tiền”           Một thay đổi quan trọng trong giai đoạn 2026–2030 là cần tăng tỷ trọng kiểm toán hoạt động. Nếu kiểm toán tuân thủ chủ yếu trả lời câu hỏi “có làm đúng quy định không?”, thì kiểm toán hoạt động phải trả lời thêm hai câu hỏi quan trọng hơn: “có làm hiệu quả không?” và “nguồn lực công có tạo ra giá trị tương xứng không?” Theo thông lệ kiểm toán công quốc tế, kiểm toán hoạt động tập trung vào ba khía cạnh: tính kinh tế, tính hiệu quả và tính hiệu lực. Áp dụng vào đầu tư công, một dự án giao thông chẳng hạn không nên chỉ được đánh giá bằng tỷ lệ giải ngân hoặc mức độ tuân thủ hồ sơ. Cần xem xét cả chi phí trên một đơn vị chiều dài, thời gian di chuyển giảm bao nhiêu, năng lực vận tải tăng thế nào, chi phí logistics thay đổi ra sao, lưu lượng thực tế so với dự báo và khả năng kết nối các vùng kinh tế. Điều này đặc biệt quan trọng vì trong giai đoạn đầu tư công quy mô lớn, rủi ro lớn nhất không chỉ là tiền bị chi sai mà còn là tiền được chi đúng thủ tục nhưng tạo ra hiệu quả thấp.           Dữ liệu số phải trở thành công cụ cảnh báo sớm           Một khối lượng đầu tư hàng triệu tỷ đồng không thể được kiểm toán hiệu quả nếu phương thức chủ yếu vẫn là kiểm tra thủ công sau khi các nghiệp vụ đã kết thúc. Kiểm toán nhà nước cần từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu kết nối với cơ sở dữ liệu đầu tư công, Kho bạc Nhà nước, đấu thầu, thuế, đất đai, giá vật liệu và quản lý dự án. Mỗi dự án cần có mã định danh thống nhất để theo dõi từ khi phê duyệt chủ trương đầu tư, bố trí vốn, đấu thầu, thi công, giải ngân đến quyết toán. Trên cơ sở đó, có thể thiết lập các chỉ báo cảnh báo tự động, chẳng hạn giải ngân tăng đột biến vào cuối kỳ; dự án điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần; nhà thầu cùng lúc trúng quá nhiều gói; tỷ lệ tiết kiệm đấu thầu rất thấp; hoặc tạm ứng kéo dài bất thường. Cách tiếp cận này cho phép kiểm toán chuyển dần từ “kiểm tra toàn bộ hồ sơ” sang phân tích dữ liệu để tìm ngoại lệ và điểm bất thường. Đây cũng là nền tảng để hình thành mô hình kiểm toán liên tục và cảnh báo sớm.           Kiểm toán từ sớm nhưng không làm thay cơ quan quản lý           Phòng ngừa một quyết định đầu tư sai thường hiệu quả hơn nhiều so với phát hiện sai phạm sau khi dự án đã hoàn thành. Vì vậy, tăng cường kiểm toán đối với dự án ngay từ giai đoạn đầu là cần thiết. Tuy nhiên, phải bảo đảm ranh giới giữa kiểm toán và quản lý. Kiểm toán nhà nước không nên trở thành cơ quan thẩm định hoặc “phê duyệt trước” cho chủ đầu tư. Nếu tham gia trực tiếp vào việc lựa chọn phương án và ra quyết định, tính độc lập của kiểm toán có thể bị ảnh hưởng. Do đó, “kiểm toán từ sớm” nên được hiểu là nhận diện rủi ro từ sớm, đánh giá hệ thống kiểm soát từ sớm và cảnh báo từ sớm, chứ không làm thay trách nhiệm của cơ quan quản lý.           Đổi thước đo từ giải ngân sang hiệu quả đầu tư           Tỷ lệ giải ngân là chỉ tiêu cần thiết nhưng không nên trở thành thước đo duy nhất.Trong giai đoạn 2026–2030, cần từng bước chuyển sang hệ chỉ tiêu cân bằng hơn giữa tiến độ, chi phí, chất lượng, hiệu quả và tác động xã hội. Đối với Kiểm toán nhà nước cũng vậy, hiệu quả hoạt động không nên chỉ được nhìn qua số tiền kiến nghị xử lý tài chính. Một kiến nghị kiểm toán giúp sửa đổi một cơ chế gây lãng phí hàng nghìn tỷ đồng trong tương lai có thể tạo giá trị lớn hơn nhiều so với việc phát hiện một khoản sai phạm đã xảy ra. Vì vậy, ngoài số tiền tăng thu, giảm chi, cần quan tâm thêm các chỉ tiêu như giá trị thất thoát được ngăn ngừa, số bất cập chính sách được sửa đổi, tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán và mức độ cải thiện hiệu quả quản trị của đơn vị được kiểm toán.           Một số kiến nghị           Để kiểm soát tốt rủi ro đầu tư công trong giai đoạn 2026–2030, cần tập trung vào một số định hướng. Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện lập kế hoạch kiểm toán dựa trên rủi ro, ưu tiên những dự án lớn, phức tạp, có nhiều lần điều chỉnh hoặc dấu hiệu bất thường. Thứ hai, tăng cường kiểm toán hoạt động, đặc biệt đối với các chương trình và dự án đã hoàn thành để đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế - xã hội.Thứ ba, xây dựng hệ thống dữ liệu và bản đồ rủi ro đầu tư công, hỗ trợ kiểm toán viên phát hiện sớm các giao dịch và dự án bất thường. Thứ tư, hoàn thiện quy định về sử dụng dữ liệu điện tử, BIM, dữ liệu địa không gian, hình ảnh viễn thám và kết quả của chuyên gia độc lập làm bằng chứng kiểm toán. Thứ năm, phát triển đội ngũ kiểm toán viên theo hướng đa ngành. Kiểm toán các dự án cao tốc, sân bay, đường sắt, năng lượng hay hạ tầng số đòi hỏi không chỉ kiến thức tài chính - kế toán mà cả kỹ thuật, công nghệ, hợp đồng và phân tích dự án. Cuối cùng, cần tăng cường theo dõi thực hiện kiến nghị kiểm toán. Kiến nghị chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành thay đổi trong quản lý và ngăn ngừa sai phạm tái diễn.           Kết luận           Giai đoạn 2026–2030 là giai đoạn Việt Nam sử dụng một lượng nguồn lực công rất lớn cho phát triển kết cấu hạ tầng và tạo động lực tăng trưởng mới. Quy mô đầu tư càng lớn thì yêu cầu kiểm soát thất thoát, lãng phí và hiệu quả sử dụng vốn càng cao. Bài toán đặt ra không phải lựa chọn giữa giải ngân nhanh và kiểm soát chặt, mà phải thực hiện đồng thời cả hai. Trong bối cảnh đó, Kiểm toán nhà nước cần chuyển mạnh từ phương thức chủ yếu phát hiện sai phạm sau khi xảy ra sang kiểm toán dựa trên rủi ro, tăng kiểm toán hoạt động, ứng dụng dữ liệu lớn và thiết lập cơ chế cảnh báo sớm. Nếu nguồn vốn đầu tư công giai đoạn 2026–2030 được coi là một nguồn lực quan trọng để kiến tạo năng lực phát triển mới, thì yêu cầu đối với hoạt động kiểm toán cũng cần được nâng lên một cấp độ mới. Không chỉ kiểm toán xem “đồng tiền đã được chi đúng hay chưa”, mà phải ngày càng trả lời rõ hơn câu hỏi: “đồng tiền công đã tạo ra giá trị gì, với chi phí nào và đem lại lợi ích thực chất gì cho nền kinh tế và người dân?”Đó cũng là nội dung cốt lõi của đổi mới hoạt động kiểm toán đầu tư công trong giai đoạn 2026–2030.           Tài liệu tham khảo 1.     Quốc hội (2026), Nghị quyết về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030. 2.     Chính phủ, Bộ Tài chính (2026), Các báo cáo về tình hình phân bổ và giải ngân vốn đầu tư công năm 2026. 3.     Kiểm toán nhà nước (2020), Chiến lược phát triển Kiểm toán nhà nước đến năm 2030. 4.     Kiểm toán nhà nước (2026), Kế hoạch kiểm toán năm 2026 và Kế hoạch kiểm toán trung hạn giai đoạn 2026–2028. 5.     INTOSAI, ISSAI 300 – Performance Audit Principles.

Việc thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp từ ngày 21/9/2026, mở ra cơ hội thu hút dòng vốn quốc tế và nâng cao vai trò của thị trường vốn trong nền kinh tế. Tuy nhiên, nâng hạng cũng đồng nghĩa với “nâng hạng về kỳ vọng”: nhà đầu tư quốc tế đòi hỏi chất lượng công bố thông tin, quản trị doanh nghiệp và độ tin cậy của báo cáo tài chính ở mức cao hơn. Trong bối cảnh đó, chất lượng kiểm toán độc lập không còn đơn thuần là vấn đề tuân thủ mà trở thành một cấu phần quan trọng của hạ tầng niềm tin thị trường. Bài viết phân tích những sức ép mới đối với hoạt động kiểm toán tại Việt Nam và đề xuất một số định hướng chính sách nhằm nâng chất lượng kiểm toán tương xứng với vị thế mới của thị trường chứng khoán. Từ khóa: thị trường chứng khoán, nâng hạng, minh bạch tài chính, kiểm toán độc lập, chất lượng kiểm toán, nhà đầu tư. Từ nâng hạng thị trường đến nâng chuẩn minh bạch Ngày 21/9/2026 đánh dấu một bước chuyển quan trọng khi Việt Nam chính thức được FTSE Russell chuyển từ thị trường cận biên sang thị trường mới nổi thứ cấp và bắt đầu tham gia FTSE Global Equity Index Series. Theo kế hoạch của FTSE Russell, quá trình đưa cổ phiếu Việt Nam vào các chỉ số toàn cầu được triển khai theo bốn đợt: 10% trọng số có thể đầu tư trong tháng 9/2026, thêm 20% vào tháng 3/2027, 35% vào tháng 6/2027 và 35% còn lại vào tháng 9/2027. Ý nghĩa của sự kiện này không chỉ nằm ở khả năng thu hút thêm dòng vốn. FTSE Russell hiện cung cấp các chỉ số được sử dụng làm chuẩn tham chiếu cho hơn 22 nghìn tỷ USD tài sản trên toàn cầu. Khi chứng khoán Việt Nam đi sâu hơn vào hệ thống các chỉ số quốc tế, doanh nghiệp niêm yết cũng đồng thời bước vào “tầm ngắm” thường xuyên hơn của các quỹ đầu tư tổ chức, công ty quản lý tài sản, ngân hàng lưu ký và các nhà phân tích chuyên nghiệp. Quy mô thị trường càng lớn thì hệ quả của thông tin sai lệch càng lớn. Cuối năm 2025, vốn hóa thị trường cổ phiếu trên HOSE, HNX và UPCoM đạt khoảng 9.975 nghìn tỷ đồng, tăng 39,1% so với cuối năm 2024 và tương đương khoảng 77,6% GDP ước tính năm 2025. Đến ngày 30/6/2026, vốn hóa tiếp tục đạt khoảng 10,6 triệu tỷ đồng. Do đó, sau nâng hạng, vấn đề cốt lõi không còn chỉ là thị trường “lớn đến đâu”, mà là thông tin định giá hàng chục triệu tỷ đồng tài sản tài chính đáng tin cậy đến mức nào. Cần đặc biệt lưu ý rằng việc FTSE Russell nâng hạng chủ yếu phản ánh những tiến bộ về khả năng tiếp cận thị trường, cơ chế giao dịch, thanh toán, mô hình nhà môi giới toàn cầu và việc tháo gỡ yêu cầu ký quỹ trước đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài. Nâng hạng không có nghĩa FTSE Russell đã “chứng nhận” toàn bộ chất lượng báo cáo tài chính hoặc chất lượng kiểm toán của doanh nghiệp Việt Nam. Chính vì vậy, sau khi nút thắt về khả năng tiếp cận thị trường từng bước được tháo gỡ, chất lượng thông tin doanh nghiệp có thể trở thành một trong những nút thắt tiếp theo quyết định chất lượng thực chất của thị trường mới nổi Việt Nam. Minh bạch không chỉ là công bố nhiều thông tin hơn Việt Nam đã có bước tiến quan trọng về công bố thông tin. Theo Thông tư số 68/2024/TT-BTC, từ ngày 01/01/2025, tổ chức niêm yết và công ty đại chúng quy mô lớn phải công bố thông tin định kỳ đồng thời bằng tiếng Anh. Từ ngày 01/01/2026, yêu cầu này được mở rộng sang thông tin bất thường, thông tin theo yêu cầu và các hoạt động khác. Lộ trình tiếp tục mở rộng tới các công ty đại chúng còn lại vào năm 2027 và 2028. Đây là thay đổi cần thiết để giảm bất cân xứng thông tin giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài. Nhưng cần phân biệt công bố thông tin với minh bạch thông tin. Một doanh nghiệp có thể công bố đúng hạn hàng trăm trang tài liệu nhưng nhà đầu tư vẫn khó đánh giá nếu các giả định kế toán thiếu căn cứ, giao dịch với bên liên quan chưa được phản ánh đầy đủ, dòng tiền không tương xứng với lợi nhuận, tài sản được định giá dựa trên những giả định khó kiểm chứng hoặc báo cáo tiếng Anh không hoàn toàn thống nhất về nội dung với bản tiếng Việt. Thực tế cho thấy khoảng cách này vẫn tồn tại. Tại Hội nghị Doanh nghiệp thường niên năm 2025, HNX cho biết tỷ lệ vi phạm công bố thông tin định kỳ trên thị trường niêm yết dao động khoảng 4,3%-5% tổng số tin định kỳ, trong khi trên UPCoM lên tới 14%-15%. Một số cổ phiếu bị đưa vào diện theo dõi do chậm công bố báo cáo tài chính, báo cáo tài chính bị kiểm toán từ chối đưa ra ý kiến, có ý kiến trái ngược hoặc ý kiến ngoại trừ. Những con số đó cho thấy yêu cầu sau nâng hạng phải chuyển từ tư duy “có công bố hay không” sang “thông tin được công bố có đủ tin cậy để nhà đầu tư ra quyết định hay không”. Và đây chính là điểm chất lượng kiểm toán trở nên đặc biệt quan trọng. Chất lượng kiểm toán phải trở thành một bộ phận của hạ tầng thị trường vốn Trong một thị trường mới nổi có mức độ hội nhập cao hơn, báo cáo kiểm toán không thể chỉ được nhìn như thủ tục cuối cùng trước khi doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ công bố báo cáo tài chính. Chức năng kinh tế quan trọng nhất của kiểm toán là làm giảm rủi ro thông tin giữa doanh nghiệp huy động vốn và người cung cấp vốn. Nếu thị trường không tin vào chất lượng số liệu, nhà đầu tư sẽ yêu cầu một “phần bù rủi ro thông tin” cao hơn. Chi phí vốn của doanh nghiệp vì vậy có thể tăng, định giá bị chiết khấu và lợi ích của nâng hạng bị giảm bớt. Ngược lại, báo cáo tài chính có độ tin cậy cao giúp thị trường định giá tài sản tốt hơn, dòng vốn được phân bổ hiệu quả hơn và những doanh nghiệp quản trị tốt có cơ hội tiếp cận vốn với chi phí hợp lý hơn. Trong giai đoạn mới, ít nhất bốn nhóm vấn đề đặt ra trực tiếp đối với chất lượng kiểm toán Việt Nam. Trước hết là chất lượng đánh giá những khoản mục chứa nhiều xét đoán và ước tính kế toán. Khi doanh nghiệp ngày càng mở rộng sang bất động sản, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, năng lượng, công nghệ và các công cụ tài chính phức tạp, kiểm toán viên phải đối diện nhiều hơn với giá trị hợp lý, dự phòng tổn thất, suy giảm giá trị tài sản, ghi nhận doanh thu, vốn hóa chi phí, định giá tài sản tài chính và giả định hoạt động liên tục. Đây là những khu vực mà sai lệch đôi khi không xuất hiện dưới hình thức một con số “sai” rõ ràng, mà nằm trong việc lựa chọn giả định quá lạc quan. Thứ hai là giao dịch với bên liên quan và cấu trúc sở hữu phức tạp. Đối với nhà đầu tư quốc tế, lợi ích của cổ đông thiểu số, giao dịch nội bộ, chuyển giao tài sản, cho vay và bảo lãnh giữa các bên có liên quan là những vấn đề được xem xét rất kỹ. Kiểm toán vì vậy phải đi xa hơn kiểm tra chứng từ đơn lẻ, hướng tới nhận diện bản chất kinh tế của giao dịch, chủ thể hưởng lợi cuối cùng và những giao dịch có khả năng làm sai lệch bức tranh tài chính. Thứ ba là rủi ro gian lận và khả năng duy trì tính độc lập nghề nghiệp. Chất lượng kiểm toán sẽ khó được bảo đảm nếu thời gian kiểm toán quá ngắn, phí kiểm toán không tương xứng với mức độ phức tạp, doanh nghiệp kiểm toán phụ thuộc kinh tế quá lớn vào một khách hàng hoặc quan hệ cung cấp dịch vụ phi kiểm toán làm suy giảm tính độc lập. Đây không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp mà còn là bài toán thiết kế thị trường dịch vụ kiểm toán. Thứ tư là năng lực kiểm toán trong môi trường số. Khi hệ thống KRX (hệ thống công nghệ thông tin mới phục vụ giao dịch, thanh toán, bù trừ và quản lý thị trường chứng khoán)đã đi vào vận hành, giao dịch chứng khoán và quản trị doanh nghiệp ngày càng dựa trên hệ thống ERP (hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) dữ liệu lớn, nền tảng số và xử lý tự động, kiểm toán dựa quá nhiều vào chọn mẫu chứng từ truyền thống sẽ ngày càng bộc lộ hạn chế. Kiểm toán viên phải có khả năng đánh giá kiểm soát công nghệ thông tin, phân tích dữ liệu toàn bộ quần thể giao dịch, phát hiện giao dịch bất thường và kiểm tra tính toàn vẹn của dữ liệu. Áp lực nguồn lực cũng đáng lưu ý. Trong quá trình xây dựng quy định mới năm 2026, Bộ Tài chính cho biết có khoảng 230 doanh nghiệp kiểm toán được lấy ý kiến đối với dự án sửa đổi Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập; trong một hồ sơ chính sách khác, Bộ Tài chính xác định 35 doanh nghiệp kiểm toán đang được chấp thuận thực hiện kiểm toán cho đơn vị có lợi ích công chúng. Điều đó cho thấy kiểm toán các đơn vị có lợi ích công chúng là một phân khúc đòi hỏi điều kiện và năng lực cao hơn đáng kể so với thị trường kiểm toán nói chung. Cần chuyển từ “kiểm soát tuân thủ” sang “giám sát chất lượng kiểm toán dựa trên rủi ro” Trong giai đoạn sau nâng hạng, chính sách đối với kiểm toán cần được nhìn như một phần của chính sách phát triển thị trường vốn. Trước hết, cần đẩy nhanh việc cập nhật hệ thống chuẩn mực kiểm toán và chuẩn mực quản lý chất lượng theo thông lệ quốc tế. Bộ Tài chính đã xây dựng Dự thảo 31 chuẩn mực kiểm toán Việt Nam mới và 2 chuẩn mực quản lý chất lượng, với định hướng áp dụng từ năm 2027. Đây là bước đi rất quan trọng bởi mô hình quản lý chất lượng hiện đại không chỉ yêu cầu doanh nghiệp kiểm toán kiểm tra hồ sơ sau khi hoàn thành mà phải chủ động xác định, đánh giá và xử lý rủi ro chất lượng ngay từ cấp độ doanh nghiệp kiểm toán. Thứ hai, cần tăng cường giám sát dựa trên rủi ro đối với kiểm toán doanh nghiệp niêm yết và đơn vị có lợi ích công chúng. Thay vì phân bổ nguồn lực kiểm tra tương đối đồng đều, cơ quan quản lý có thể tập trung vào các doanh nghiệp có tốc độ tăng trưởng bất thường, giao dịch bên liên quan lớn, thay đổi kiểm toán viên thường xuyên, chênh lệch lớn giữa lợi nhuận và dòng tiền, ý kiến kiểm toán biến động qua các năm hoặc hoạt động trong ngành có mức độ ước tính kế toán cao. Kết quả kiểm tra chất lượng cũng nên được công khai ở mức phù hợp theo hướng cung cấp cho thị trường những chỉ báo tổng hợp về loại sai sót phổ biến, mức độ khắc phục và xu hướng chất lượng của ngành kiểm toán. Minh bạch về chất lượng kiểm toán sẽ tạo áp lực thị trường để doanh nghiệp niêm yết lựa chọn kiểm toán viên dựa trên năng lực thay vì chủ yếu dựa vào mức phí. Thứ ba, cần nâng vai trò của Ủy ban kiểm toán và hội đồng quản trị độc lập trong việc lựa chọn, giám sát và đánh giá kiểm toán độc lập. Quan hệ giữa kiểm toán viên với doanh nghiệp không nên chỉ là quan hệ giữa bên cung cấp và bên mua dịch vụ. Người sử dụng thực sự của báo cáo kiểm toán là cổ đông và thị trường. Vì vậy, cơ chế lựa chọn kiểm toán viên phải giảm khả năng ban điều hành gây ảnh hưởng đến người có trách nhiệm kiểm tra chính báo cáo do ban điều hành lập ra. Thứ tư, phải gắn cải cách kiểm toán với lộ trình hội nhập chuẩn mực kế toán quốc tế. Năm 2026, Bộ Tài chính tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về áp dụng chuẩn mực quốc tế về kế toán tại Việt Nam. Khi doanh nghiệp từng bước tiếp cận IFRS, kiểm toán viên cũng phải đủ năng lực xử lý các mô hình định giá, công cụ tài chính, hợp nhất kinh doanh, suy giảm giá trị và công bố thông tin theo thông lệ quốc tế. Thứ năm, cần đặt ra chuẩn cao hơn đối với tính nhất quán giữa thông tin tài chính tiếng Việt và tiếng Anh. Công bố bằng tiếng Anh không đơn thuần là dịch thuật. Những khái niệm kế toán, giải trình ý kiến kiểm toán, vấn đề kiểm toán trọng yếu và thuyết minh rủi ro nếu được chuyển ngữ không chính xác có thể dẫn nhà đầu tư nước ngoài tới cách hiểu khác. Đây là một khía cạnh mới của rủi ro thông tin cần được doanh nghiệp, kiểm toán viên và cơ quan quản lý quan tâm. Đồng thời, đối với các doanh nghiệp nhà nước đã niêm yết hoặc doanh nghiệp có vốn nhà nước lớn, cần tăng hiệu quả phối hợp và chia sẻ tín hiệu rủi ro giữa cơ quan quản lý chứng khoán, cơ quan quản lý kế toán - kiểm toán, Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập, trên nguyên tắc rõ chức năng và không làm phát sinh kiểm tra chồng chéo. Nâng hạng bền vững phải bắt đầu từ nâng chất lượng niềm tin Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030 đặt mục tiêu quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt 120% GDP vào năm 2030. Nhưng một thị trường vốn phát triển không thể chỉ được đo bằng vốn hóa, số tài khoản hay thanh khoản. Giá trị sâu xa của thị trường nằm ở khả năng chuyển tiết kiệm thành đầu tư dựa trên thông tin đáng tin cậy. Vì vậy, sau ngày 21/9/2026, câu hỏi cần đặt ra không nên chỉ là “nâng hạng sẽ mang thêm bao nhiêu vốn vào Việt Nam?”, mà phải là “Việt Nam sẽ làm gì để giữ được niềm tin của dòng vốn đó?” Câu trả lời nằm một phần rất quan trọng ở chất lượng kiểm toán. Nếu nâng hạng thị trường giúp Việt Nam mở rộng cánh cửa với dòng vốn quốc tế, thì minh bạch tài chính và kiểm toán chất lượng cao chính là nền móng để cánh cửa ấy duy trì mở trong dài hạn. Một thị trường mới nổi thực sự không chỉ cần hệ thống giao dịch hiện đại, cơ chế thanh toán thuận lợi hay khả năng tiếp cận tốt hơn đối với nhà đầu tư nước ngoài, mà còn cần một hạ tầng niềm tin đủ mạnh. Trong hạ tầng đó, doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tính trung thực của báo cáo tài chính; hội đồng quản trị và ủy ban kiểm toán chịu trách nhiệm giám sát; kiểm toán độc lập cung cấp sự bảo đảm nghề nghiệp; cơ quan quản lý giám sát chất lượng và xử lý vi phạm; còn thị trường thực hiện chức năng định giá. Khi từng mắt xích vận hành đúng vai trò, nâng hạng mới có thể chuyển hóa từ một danh xưng quốc tế thành năng lực thực sự của thị trường vốn Việt Nam. Và xét ở góc độ đó, nâng cao chất lượng kiểm toán sau nâng hạng không phải là yêu cầu riêng của ngành kiểm toán, mà là điều kiện để bảo vệ nhà đầu tư, giảm chi phí vốn, nâng hiệu quả phân bổ nguồn lực và củng cố sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn mới. Tài liệu tham khảo 1. FTSE Russell. (2026). Reclassification of Vietnam from Frontier to Secondary Emerging Market Status - FAQ. LSEG,  tháng 4 năm 2026; 2.  Bộ Tài chính. (2024). Thông tư số 68/2024/TT-BTC sửa đổi, bổ sung một số điều của các Thông tư quy định về giao dịch chứng khoán trên hệ thống giao dịch chứng khoán; bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán; hoạt động của công ty chứng khoán và công bố thông tin trên thị trường chứng khoán, ngày 18 tháng 9 năm 2024; 3. Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. (2025). Hội nghị Doanh nghiệp thường niên năm 2025; 4. Bộ Tài chính - Cục Quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán. (2025-2026). Dự thảo Thông tư ban hành 31 Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và Dự thảo Thông tư ban hành 02 Chuẩn mực quản lý chất lượng Việt Nam.; 5.  Thủ tướng Chính phủ. (2023). Quyết định số 1726/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030,  ngày 29 tháng 12 năm 2023.